Биз ҳар куни телефон, интернет, мессенжерлар, ижтимоий тармоқлар ва бошқа ахборот манбаларидан фойдаланамиз.
Улардан бутунлай воз кечишнинг иложи йўқ, бунинг ҳожати ҳам йўқ.
Масала бошқа нарсада: ҳаётимиздаги ахборотни ким бошқаряпти — ўзимизми ёки ахборот оқимими?
Ахборот гигиенаси ана шу назоратни ўз қўлимизга қайтаришга ёрдам беради.
Бу қатъий тақиқлар тўплами эмас. Аксинча, эътиборимизни, вақтимизни ва ички хотиржамлигимизни асрашга ёрдам берадиган бир нечта оддий одатлардир.
1. Аввал мақсад — кейин ахборот
Қидирув тизими, YouTube, Telegram ёки ижтимоий тармоқни очишдан олдин нима учун очаётганингизни тушуниш фойдали.
Бирор нарсани билмоқчимисиз?
Ечим излаяпсизми?
Вариантларни солиштирмоқчимисиз?
Шунчаки дам олмоқчимисиз?
Агар мақсад бўлмаса, бир материалдан бошқасига ўтиб, режалаштирганингиздан анча кўп вақт сарфлаш осон.
Аввал ахборот нима учун кераклигини тушунинг, кейин уни изланг.
2. Қизиқ нарсаларнинг ҳаммаси ҳам вақтингизга арзимайди
Қизиқ ахборот айнан сиз учун фойдали бўлмаслиги мумкин.
Янгилик қизиқ туюлиши мумкин. Видео кулгили бўлиши мумкин. Мақола яхши ёзилган бўлиши мумкин.
Аммо бу уларнинг барчасига вақтингизни сарфлаш керак дегани эмас.
Баъзан ўзингиздан сўраб кўринг:
«Бу менинг ҳаётим учун ҳақиқатан ҳам муҳимми?»
Бу савол ахборот шовқинининг катта қисмини четга суришга ёрдам беради.
3. Ҳамма нарсани билишга интилманг
Бугунги кунда барча янгиликларни ўқиш, барча қизиқарли видеоларни кўриш ва барча янги технологияларни ўрганишнинг иложи йўқ.
Бунинг кераги ҳам йўқ.
Инсон интернетда содир бўлаётган ҳамма нарсани билиши шарт эмас.
Ҳаётингиз, ишингиз, оилангиз, соғлиғингиз, қизиқишларингиз ва режаларингиз билан боғлиқ нарсаларни яхши тушуниш анча фойдали.
Ахборотни танлаш — бехабарлик дегани эмас.
4. Тўхташни билинг
Ҳатто фойдали ахборот ҳам вазифа ҳал бўлганидан кейин уни олишда давом этсангиз, ортиқча бўлиб қолиши мумкин.
Жавобни топдингизми — тўхтанг.
Асосий тамойилни тушундингизми — тўхтанг.
Керакли вариантни танладингизми — ишга ўтинг.
Бу айниқса сунъий интеллект ва интернет қидирувидан фойдаланишда муҳим.
Ҳар бир кейинги савол натижани яхшилайвермайди.
Баъзан у шунчаки яна бир қатлам ахборот қўшади.
Яхши одат:
кераклисини олиш → тушуниш → қўллаш → тўхташ.
5. Билдиришномалар эътиборингизни бошқаришига йўл қўйманг
Телефон кун давомида ўнлаб воқеалар ҳақида хабар бериши мумкин.
Аммо уларнинг ҳар бири дарҳол муносабат билдиришни талаб қилмайди.
Фақат ҳақиқатан муҳим билдиришномаларни қолдиринг.
Қолганларини сизга қулай вақтда текширишингиз мумкин.
Телефон ҳаётингизга ёрдам бериши керак, доимо эътиборингизни талаб қилиши эмас.
6. Нималарни сақлаётганингизга эътибор беринг
«Сақлаш» тугмаси бизда гўё муҳим ахборот энди қўлимизда деган туйғуни уйғотади.
Аммо сақланган материал ҳали билимга айланмаган.
Агар юзлаб мақолалар, видеолар ва нашрлар тўпланиб, улардан ҳеч қачон фойдаланмаётган бўлсангиз, одатингизни ўзгартириш вақти келган бўлиши мумкин.
Қизиқ бўлган ҳамма нарсани эмас, ҳақиқатан қайтиб фойдаланмоқчи бўлган материалларни сақланг.
7. Ахборот оқимисиз вақт қолдиринг
Доимо алоқада бўлиб туриш шарт эмас.
Баъзан телефонни четга қўйиш фойдали.
Экранга қарамасдан овқатланиш.
Доимий хабарларсиз ишлаш.
Янгиликларсиз сайр қилиш.
Ҳар бир бўш дақиқани нимадир билан тўлдиришга уринмасдан, шунчаки хотиржам ўтириш.
Шу тариқа биз аста-секин ташқаридан келаётган ахборотга жавоб бериш билан эмас, ўз ишларимиз билан банд бўлиш қобилиятимизни қайтарамиз.
8. Муҳим ахборотни текширинг
Ахборот гигиенаси нафақат ахборот миқдори, балки унинг сифати билан ҳам боғлиқ.
Айниқса соғлиқ, пул, хавфсизлик ёки муҳим қарорларга таъсир қилиши мумкин бўлган маълумотларга эҳтиёткорлик билан ёндашинг.
Интернетда кимдир ёзгани учун муҳим қарор қабул қилиш тўғри эмас.
Манбага қаранг, маълумотни солиштиринг ва масала жиддий бўлса, мутахассисга мурожаат қилинг.
Ахборотни тез олиш — ҳали ишончли ахборот олиш дегани эмас.
9. Вақти-вақти билан ахборот тозалигини ўтказинг
Ахборот тартиби бир марта ўрнатилиб, абадий сақланиб қолмайди.
Вақти-вақти билан қуйидагиларни кўриб чиқиш фойдали:
-
обуналар;
-
билдиришномалар;
-
иловалар;
-
сақланган материаллар;
-
тез-тез кириладиган сайтлар;
-
янгилик манбалари.
Фойдаси қолмадими — ўчиринг.
Жуда кўп вақтингизни оляптими — чекланг.
Қизиқишларингизга энди мос келмаяптими — ундан воз кечинг.
Асосий қоида
Бу қоидаларнинг барчасини битта оддий кетма-кетликка жамлаш мумкин:
Кераклиси → олиш → тушуниш → қўллаш → қўйиб юбориш.
Бунинг акси эса:
Кўрдим → очдим → кўрдим → сақладим → унутдим → яна очдим.
Ахборот гигиенаси камроқ билиш учун керак эмас.
У сизга керак бўлмаган нарсага ҳаётингизни сарфламаслик учун керак.
Чунки инсоннинг вақти чекланган.
Кераксиз ахборотга берилган ҳар бир дақиқа ортга қайтмайди.
Шунинг учун эътиборингизни асраш — вақтингизни асрашдир.
Вақтингизни асраш эса — ҳаётингизнинг бир қисмини асрашдир.
Хулоса
Интернет, телефон, янгиликлар, ижтимоий тармоқлар ва сунъий интеллектнинг ўзи яхши ёки ёмон эмас.
Муҳими, биз уларга ҳаётимизда қандай ўрин берамиз.
Ахборот муаммоларни ҳал қилишимизга, янги нарсаларни ўрганишимизга ва ҳаётимизни қулайлаштиришга ёрдам берсин.
Аммо ахборот оқими фақат бизга тегишли бўлган нарсаларни олиб қўйишига йўл қўймайлик:
эътиборимизни, вақтимизни ва ҳаётимизни.