Биз ноодатий даврда яшаяпмиз. Илгари одам маълумот излашига тўғри келарди. Бугун эса маълумотнинг ўзи бизни излаб топади.
Янгиликлар, Telegram, YouTube, ижтимоий тармоқлар, реклама, хабарлар, билдиришномалар, қидирув натижалари — буларнинг барчаси доимо эътиборимиз учун курашади.
Гўё жуда катта миқдордаги маълумотдан фойдаланиш ҳаётимизни осонлаштириши керакдек. Аммо баъзида бунинг акси бўлади: маълумот кўпаяди, лекин ҳақиқатан ҳам муҳим нарсани тушуниш қийинлашади.
Биз ўқиймиз, кўрамиз, тинглаймиз, «кейин кўраман» деб сақлаб қўямиз ва бир мавзу́дан бошқасига ўтамиз. Натижада онгимиз аслида бизга керак бўлмаган кўплаб маълумотлар билан тўлиб кетади.
Ахборот ҳар доим ҳам фойда эмас
Маълумотнинг кўплиги ўз-ўзидан бизни билимдонроқ қилмайди.
Бир соат ичида ўнлаб янгиликларни ўқиб, аслида муҳим бўлган нарсани деярли билмай қолишимиз мумкин. Саломатлик ҳақида жуда кўп маслаҳатларни кўриб, аксинча, янада кўпроқ чалкашиб кетиш мумкин. Таъмирлашнинг турли усулларини ўрганиб, охир-оқибат ўзимизга мос вариантни танлай олмай қолишимиз ҳам мумкин.
Биз оладиган барча ахборот ҳам фойдали эмас.
Шунинг учун замонавий инсон учун нафақат маълумотни излаш, балки уни саралашни билиш ҳам муҳим.
Аввал оддий савол беринг
Навбатдаги мақола, видео ёки хабарни очишдан олдин ўзингиздан сўраб кўринг:
Бу менга ҳақиқатан ҳам керакми?
Агар маълумот иш, муайян вазифани ҳал қилиш ёки муҳим қарор қабул қилиш учун керак бўлса — албатта, уни олиш керак.
Агар шунчаки қизиқиш бўлса — бунда ҳам ёмон нарса йўқ. Баъзан бирор нарсани шунчаки қизиққанимиз учун билишни истаймиз.
Аммо нима учун кераклигини тушунмасдан бир неча дақиқа давомида ахборот истеъмол қилаётган бўлсак, эҳтимол, тўхташ вақти келгандир.
Ҳамма нарсани билиш шарт эмас
Ахборот юкламасининг сабабларидан бири — ҳамма нарсадан хабардор бўлишимиз керак деган туйғу.
Аммо бунинг иложи йўқ.
Барча янгиликларни билишимиз шарт эмас. Барча изоҳларни ўқишимиз шарт эмас. Ҳар бир янги видеони кўришимиз шарт эмас. Интернетда муҳокама қилинаётган ҳар бир масала бўйича ўз фикримиз бўлиши ҳам шарт эмас.
Бирор нарсани билмасликка ҳаққимиз бор.
Бу нодонлик белгиси эмас. Бу эътиборимизни ҳақиқатан ҳам муҳим нарсаларга сақлаб қолишнинг табиий усулидир.
Ишончли бир нечта манбани танланг
Агар бирор мавзу сиз учун ҳақиқатан ҳам муҳим бўлса, доимо янги манбаларни излашдан кўра, бир нечта яхши манбани танлаган маъқул.
Масалан, битта мавзу учун:
-
бир-икки ишончли сайт;
-
битта фойдали Telegram канали;
-
батафсил ўрганиш учун битта манба
етарли бўлиши мумкин.
Қизиққан мавзу бўйича интернетда пайдо бўлаётган ҳамма нарсани ўқиш шарт эмас.
Манбалар сонининг кўплиги ҳар доим ҳам кўпроқ фойда дегани эмас.
Сақланган маълумотларни ахборот омборига айлантирманг
«Сақлаш» тугмасини босиш жуда осон.
Шу тариқа аста-секин юзлаб мақолалар, видеолар, хабарлар ва «кейин кўраман» деган ҳаволалар йиғилиб боради.
Аммо уларга ойлар давомида қайтмасангиз, эҳтимол, уларнинг катта қисми сизга керак эмас.
Вақти-вақти билан ўзингиздан сўранг:
Мен бундан ҳақиқатан ҳам фойдаланаманми?
Агар йўқ бўлса — хотиржам ўчириб ташлаш мумкин.
Бир пайтлар қизиқ туюлгани учун маълумотни албатта сақлаш шарт эмас.
Ахборотсиз вақт қолдиринг
Баъзида ахборот оқимидан ҳимояланишнинг энг яхши усули — шунчаки танаффус қилиш.
Бунинг учун бир ҳафталик рақамли детокс шарт эмас.
Кичик нарсалардан бошлаш мумкин:
эрталаб бир неча дақиқа телефонсиз қолиш;
овқатланаётганда янгиликларни кўрмаслик;
сайр пайтида доимо бирор нарсани тингламаслик;
кечқурун чексиз лентани варақаламаслик.
Мияга ҳам доимо янги маълумотни қабул қилиши шарт бўлмаган вақт керак.
Асосий қоида
Интернет ва замонавий технологияларга қарши курашиш шарт эмас.
Улар бизга жуда катта имкониятлар беради.
Муаммо ахборотни ўзимиз танлашни тўхтатиб, унинг оқими биз учун танлашига йўл қўйганимизда бошланади.
Шунинг учун оддий кетма-кетликни эслаб қолиш фойдали:
Кераклисини олиш → тушуниш → қўллаш → қўйиб юбориш.
Бунинг ўрнига:
Кўрдим → очдим → кўрдим → сақладим → унутдим → яна очдим.
Хулоса
Ахборот гигиенаси интернетдан воз кечишдан бошланмайди.
У оддий тушунчадан бошланади:
мавжуд бўлган ҳар қандай ахборот ҳам бизнинг эътиборимизга лойиқ эмас.
Вақтимиз ва эътиборимиз чекланган. Шунинг учун уларни бошқа муҳим ресурсларимиз каби асраш маъқул.
Баъзида энг фойдали ахборот кўникмаси яна ниманидир топиш қобилияти эмас.
Балки ўз вақтида тўхтай билишдир.