Biz har kuni telefon, internet, messenjerlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa axborot manbalaridan foydalanamiz.
Ulardan butunlay voz kechishning iloji yo‘q, buning hojati ham yo‘q.
Masala boshqa narsada: hayotimizdagi axborotni kim boshqaryapti — o‘zimizmi yoki axborot oqimimi?
Axborot gigiyenasi ana shu nazoratni o‘z qo‘limizga qaytarishga yordam beradi.
Bu qat’iy taqiqlar to‘plami emas. Aksincha, e’tiborimizni, vaqtimizni va ichki xotirjamligimizni asrashga yordam beradigan bir nechta oddiy odatlardir.
1. Avval maqsad — keyin axborot
Qidiruv tizimi, YouTube, Telegram yoki ijtimoiy tarmoqni ochishdan oldin nima uchun ochayotganingizni tushunish foydali.
Biror narsani bilmoqchimisiz?
Yechim izlayapsizmi?
Variantlarni solishtirmoqchimisiz?
Shunchaki dam olmoqchimisiz?
Agar maqsad bo‘lmasa, bir materialdan boshqasiga o‘tib, rejalashtirganingizdan ancha ko‘p vaqt sarflash oson.
Avval axborot nima uchun kerakligini tushuning, keyin uni izlang.
2. Qiziq narsalarning hammasi vaqtingizga arzimaydi
Qiziqarli axborot aynan siz uchun foydali bo‘lmasligi mumkin.
Yangilik qiziq tuyulishi mumkin. Video kulgili bo‘lishi mumkin. Maqola yaxshi yozilgan bo‘lishi mumkin.
Ammo bu ularning barchasiga vaqtingizni sarflash kerak degani emas.
Ba’zan o‘zingizdan so‘rab ko‘ring:
«Bu mening hayotim uchun haqiqatan ham muhimmi?»
Bu savol axborot shovqinining katta qismini chetga surishga yordam beradi.
3. Hamma narsani bilishga intilmang
Bugungi kunda barcha yangiliklarni o‘qish, barcha qiziqarli videolarni ko‘rish va barcha yangi texnologiyalarni o‘rganishning iloji yo‘q.
Buning keragi ham yo‘q.
Inson internetda sodir bo‘layotgan hamma narsani bilishi shart emas.
Hayotingiz, ishingiz, oilangiz, sog‘lig‘ingiz, qiziqishlaringiz va rejalaringiz bilan bog‘liq narsalarni yaxshi tushunish ancha foydali.
Axborotni tanlash — bexabarlik degani emas.
4. To‘xtashni biling
Hatto foydali axborot ham vazifa hal bo‘lganidan keyin uni olishda davom etsangiz, ortiqcha bo‘lib qolishi mumkin.
Javobni topdingizmi — to‘xtang.
Asosiy tamoyilni tushundingizmi — to‘xtang.
Kerakli variantni tanladingizmi — ishga o‘ting.
Bu ayniqsa sun’iy intellekt va internet qidiruvidan foydalanishda muhim.
Har bir keyingi savol natijani yaxshilayvermaydi.
Ba’zan u shunchaki yana bir qatlam axborot qo‘shadi.
Yaxshi odat:
keraklisini olish → tushunish → qo‘llash → to‘xtash.
5. Bildirishnomalar e’tiboringizni boshqarishiga yo‘l qo‘ymang
Telefon kun davomida o‘nlab voqealar haqida xabar berishi mumkin.
Ammo ularning har biri darhol munosabat bildirishni talab qilmaydi.
Faqat haqiqatan muhim bildirishnomalarni qoldiring.
Qolganlarini sizga qulay vaqtda tekshirishingiz mumkin.
Telefon hayotingizga yordam berishi kerak, doimo e’tiboringizni talab qilishi emas.
6. Nimalarni saqlayotganingizga e’tibor bering
«Saqlash» tugmasi bizda go‘yo muhim axborot endi qo‘limizda degan tuyg‘u uyg‘otadi.
Ammo saqlangan material hali bilimga aylanmagan.
Agar yuzlab maqolalar, videolar va nashrlar to‘planib, ulardan hech qachon foydalanmayotgan bo‘lsangiz, odatingizni o‘zgartirish vaqti kelgan bo‘lishi mumkin.
Qiziq bo‘lgan hamma narsani emas, haqiqatan qaytib foydalanmoqchi bo‘lgan materiallarni saqlang.
7. Axborot oqimisiz vaqt qoldiring
Doimo aloqada bo‘lib turish shart emas.
Ba’zan telefonni chetga qo‘yish foydali.
Ekranga qaramasdan ovqatlanish.
Doimiy xabarlarsiz ishlash.
Yangiliklarsiz sayr qilish.
Har bir bo‘sh daqiqani nimadir bilan to‘ldirishga urinmasdan, shunchaki xotirjam o‘tirish.
Shu tariqa biz asta-sekin tashqaridan kelayotgan axborotga javob berish bilan emas, o‘z ishlarimiz bilan band bo‘lish qobiliyatimizni qaytaramiz.
8. Muhim axborotni tekshiring
Axborot gigiyenasi nafaqat axborot miqdori, balki uning sifati bilan ham bog‘liq.
Ayniqsa sog‘liq, pul, xavfsizlik yoki muhim qarorlarga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarga ehtiyotkorlik bilan yondashing.
Internetda kimdir yozgani uchun muhim qaror qabul qilish to‘g‘ri emas.
Manbaga qarang, ma’lumotni solishtiring va masala jiddiy bo‘lsa, mutaxassisga murojaat qiling.
Axborotni tez olish — hali ishonchli axborot olish degani emas.
9. Vaqti-vaqti bilan axborot tozaligini o‘tkazing
Axborot tartibi bir marta o‘rnatilib, abadiy saqlanib qolmaydi.
Vaqti-vaqti bilan quyidagilarni ko‘rib chiqish foydali:
-
obunalar;
-
bildirishnomalar;
-
ilovalar;
-
saqlangan materiallar;
-
tez-tez kiriladigan saytlar;
-
yangilik manbalari.
Foydasi qolmadimi — o‘chiring.
Juda ko‘p vaqtingizni olayaptimi — cheklang.
Qiziqishlaringizga endi mos kelmayaptimi — undan voz keching.
Asosiy qoida
Bu qoidalarning barchasini bitta oddiy ketma-ketlikka jamlash mumkin:
Keraklisi → olish → tushunish → qo‘llash → qo‘yib yuborish.
Buning aksi esa:
Ko‘rdim → ochdim → ko‘rdim → saqladim → unutdim → yana ochdim.
Axborot gigiyenasi kamroq bilish uchun kerak emas.
U sizga kerak bo‘lmagan narsaga hayotingizni sarflamaslik uchun kerak.
Chunki insonning vaqti cheklangan.
Keraksiz axborotga berilgan har bir daqiqa ortga qaytmaydi.
Shuning uchun e’tiboringizni asrash — vaqtingizni asrashdir.
Vaqtingizni asrash esa — hayotingizning bir qismini asrashdir.
Xulosa
Internet, telefon, yangiliklar, ijtimoiy tarmoqlar va sun’iy intellektning o‘zi yaxshi yoki yomon emas.
Muhimi, biz ularga hayotimizda qanday o‘rin beramiz.
Axborot muammolarni hal qilishimizga, yangi narsalarni o‘rganishimizga va hayotimizni qulaylashtirishga yordam bersin.
Ammo axborot oqimi faqat bizga tegishli bo‘lgan narsalarni olib qo‘yishiga yo‘l qo‘ymaylik:
e’tiborimizni, vaqtimizni va hayotimizni.