Одам «мияда тромб бор» деган гапни эшитганда, табиий равишда бир савол туғилади: уни қандай йўқотиш мумкин?
Бир қарашда ҳаммаси оддийдек кўринади: агар томир тромб билан берилган бўлса, уни ё эритиш, ё чиқариб олиш керак.
Ўткир ишемик инсультни даволашда қўлланадиган икки муҳим усулнинг умумий мазмуни ҳам шундай:
тромболиз — тромбни дори ёрдамида эритишга ҳаракат қилиш;
тромбэктомия — тромбни қон томири ичидан механик усулда чиқариб олиш.
Аммо амалда вазият мураккаброқ. Бу икки усул ҳар доим бир-бирининг муқобили эмас. Айрим ҳолатларда бемор иккала усулга ҳам мос келса, улар кетма-кет ёки биргаликда қўлланиши мумкин.
Аввало инсультнинг қайси тури эканини аниқлаш керак
Бу жуда муҳим.
Ишемик инсульт мия томирининг тромб ёки бошқа тўсиқ билан беркилиши натижасида юзага келади.
Геморрагик инсульт эса мияда қон кетиши билан боғлиқ.
Бу икки ҳолатда даволаш ёндашуви тубдан фарқ қилади.
Шунинг учун инсультдан шубҳалангanda ўзбошимчалик билан «қонни суюлтирадиган» ёки тромбни эритадиган дори бериш мумкин эмас.
Аввал шифокорлар махсус шошилинч текширувлар ёрдамида инсульт турини ва миянинг ҳолатини аниқлашлари керак.
Тромболиз нима?
Тромболиз — тромбни парчалашга ёрдам берадиган махсус дори билан даволаш усули.
Мос келадиган ўткир ишемик инсультда дори вена орқали юборилади. У қон оқими орқали таъсир қилиб, томирни беркитиб турган тромбнинг эришига ёрдам беради.
Усулнинг муҳим афзаллиги — бемор керакли мезонларга мос келса, даволашни тез бошлаш мумкин.
Аммо муҳим чеклов ҳам бор: тромболитик дори катта тромбни тўлиқ эритиб, томирни албатта очиб юборишига кафолат йўқ.
Бундан ташқари, дори қон ивишига таъсир қилгани сабабли қон кетиши хавфи мавжуд. Шу боис даволашдан олдин унинг айнан шу бемор учун хавфсиз ва кўрсатилган эканини аниқлаш керак.
Тромбэктомия нима?
Тромбэктомия бутунлай бошқа усулда ишлайди.
Бу ерда шифокор дори тромбни эритишини кутмайди.
Артерия орқали ингичка катетер киритилади ва рентген назорати остида у мия артериясидаги берилган жойгача олиб борилади.
Кейин махсус мослама ёрдамида тромб ушланиб, чиқариб олинади.
Энг машҳур мосламалардан бири — стент-ретривер. Айрим ҳолларда аспирация, яъни махсус катетер ёрдамида тромбни сўриб олиш усули қўлланади.
Асосий фарқни жуда оддий қилиб айтиш мумкин:
тромболиз — эритиш;
тромбэктомия — чиқариб олиш.
Нима учун унда ҳамма беморга бирданига тромбэктомия қилинмайди?
Чунки тромбэктомия ҳар бир беморга мос келавермайди.
У асосан миянинг айрим йирик артерияларидаги муайян тиқилишларда қўлланади. Бунинг учун махсус жиҳозлар, тажрибали мутахассислар ва беморни тўғри танлаш зарур.
Муолажадан олдин шифокорлар:
-
тиқилиш қаерда жойлашганини;
-
қайси томир зарарланганини;
-
миянинг қанчалик зарарланганини;
-
ҳали сақлаб қолиш мумкин бўлган тўқима бор-йўқлигини;
-
бемор эндоваскуляр даволашга мос келиш-келмаслигини
аниқлайдилар.
Бунинг учун компьютер томографияси, КТ-ангиографияси ва вазиятга қараб бошқа тасвирлаш усулларидан фойдаланилади.
Иккала усулни ҳам қўллаш мумкинми?
Ҳа, айрим ҳолатларда мумкин.
Агар ишемик инсульт билан келган бемор вена орқали тромболизга мос бўлса ва айни вақтда йирик томирда механик равишда олиб ташлашни талаб қиладиган тиқилиш мавжуд бўлса, шифокорлар тромболизни бошлаши ва кейин тромбэктомия бажариши мумкин.
Бундай ёндашув кўпинча кўприк терапияси деб аталади.
Агар беморда тромбэктомияга шошилинч кўрсатма бўлса, тромболитик дори таъсир қиладими ёки йўқми деб кутиб туриш керак эмас.
Мақсад — қон оқимини имкон қадар тез тиклаш.
Нима учун вақт жуда муҳим?
Мия кислород етишмаслигига жуда сезгир.
Артерия берилганда, у озиқлантирадиган мия қисми кислород ва озуқа моддаларининг етишмаслигидан азият чека бошлайди.
Тўқиманинг бир қисми тезда нобуд бўлиши мумкин. Аммо энг кўп зарарланган ҳудуд атрофида ҳали сақлаб қолиш мумкин бўлган мия тўқимаси бўлиши мумкин.
Агар қон оқими ўз вақтида тикланса, шу тўқиманинг бир қисмини сақлаб қолиш имконияти мавжуд.
Шунинг учун инсультда:
«Вақт — мия»
деган тамойил жуда муҳим.
Айрим беморларда тромболизни симптомлар бошланганидан кейинги дастлабки соатларда қўллаш мумкин. Механик тромбэктомия эса махсус мезонларга мос келадиган айрим беморларда анча кечроқ, баъзи ҳолатларда 24 соатгача бўлган даврда ҳам кўриб чиқилиши мумкин.
Аммо бундан «кутиш мумкин» деган хулоса чиқармаслик керак.
Мос келадиган беморда қон оқими қанчалик тез тикланса, шунчалик яхши.
Қайси усул самаралироқ?
Бир усулни иккинчисидан шунчаки «яхшироқ» деб айтиб бўлмайди.
Чунки уларнинг вазифаси турлича.
Тромболиз қон оқими орқали тез таъсир қилиши ва айрим ҳолларда томирнинг тўлиқ очилишига ёрдам бериши мумкин.
Тромбэктомия эса йирик томирдаги катта тромбни жисмонан олиб ташлаш имконини беради.
Шунинг учун савол одатда:
«Қайси бири яхши — тромболизм ёки тромбэктомиями?»
эмас, балки:
«Айнан шу бемор учун қайси усул ёки уларнинг комбинацияси мос?»
бўлади.
Бунга шифокорлар текширувлардан кейин жавоб берадилар.
Агар тромболиз ёрдам бермаса-чи?
Агар беморда йирик томирнинг беркилиши сақланиб қолса ва у механик тромбэктомияга мос келса, шифокорлар эндоваскуляр даволашга ўтишлари мумкин.
Бунда дори таъсирининг тугашини кутиш ҳар доим ҳам керак эмас.
Замонавий даволашнинг асосий мақсади — қимматли вақтни йўқотмаслик.
Бу усулларнинг умумий мақсади нима?
Икки усул ўртасидаги фарқ катта бўлса-да, асосий мақсад битта:
мияда қон оқимини тиклаш ва имкон қадар кўпроқ тирик мия тўқимасини сақлаб қолиш.
Ҳар икки усул ҳам инсультни комплекс даволашнинг бир қисми ҳисобланади.
Қон оқими тиклангандан кейин даволаш тугамайди. Тромб нима сабабдан ҳосил бўлганини аниқлаш, қайта инсультнинг олдини олиш ва бузилган функцияларни тиклаш учун реабилитацияни бошлаш керак.
Бу муолажаларга эҳтиёжни олдиндан камайтириш мумкинми?
Кўп ҳолларда инсульт хавфини камайтириш мумкин.
Ҳар бир инсультнинг олдини олишнинг иложи бўлмаса-да, инсульт хавфига таъсир қиладиган кўплаб назорат қилинадиган омиллар мавжуд:
-
юқори қон босими;
-
чекиш;
-
юрак ритмининг бузилиши, масалан, бўлмачалар фибрилляцияси;
-
қандли диабет;
-
холестерин миқдорининг юқорилиги;
-
жисмоний фаолликнинг етишмаслиги;
-
ортиқча вазн;
-
айрим юрак ва қон томир касалликлари.
Шунинг учун инсультнинг олдини олиш фақат «қон қуюқми ёки суюқми?» деган саволдан иборат эмас.
Тромб ҳосил бўлишининг сабаблари турлича бўлиши мумкин.
Муҳим огоҳлантириш
Инсультдан шубҳалангanda тромболитик дорилар ёки қон ивишига таъсир қилувчи бошқа воситаларни ўзбошимчалик билан қабул қилиш ёки бериш мумкин эмас.
Сабаби оддий: агар инсульт геморрагик бўлса, яъни мияда қон кетиши юз берган бўлса, қон ивишига ўзбошимчалик билан таъсир қилиш хавфли бўлиши мумкин.
Тананинг бир томонида тўсатдан кучсизлик ёки увишиш, нутқнинг бузилиши, юзнинг бир томони осилиши, кўришнинг тўсатдан бузилиши, мувозанат ёки координациянинг бузилиши каби белгилар пайдо бўлса, дарҳол тез тиббий ёрдам чақириш керак.
Хулоса
Тромболиз ва тромбэктомия бир хил даволаш усуллари эмас.
Тромболиз тромбни дори ёрдамида эритишга ҳаракат қилади.
Тромбэктомия эса тромбни томир ичидан жисмонан олиб ташлаш имконини беради.
Айрим вазиятларда фақат битта усул қўлланади, бошқа ҳолатларда эса улар биргаликда ишлатилиши мумкин.
Танлов инсульт тури, томирнинг қаерида тиқилиш мавжудлиги, миянинг ҳолати, симптомлар бошланганидан бери ўтган вақт ва бошқа тиббий омилларга боғлиқ.
Энг муҳим хулоса шуки:
инсульт вақтида даволаш усулини мустақил танлаш мумкин эмас. Аввал нима содир бўлганини имкон қадар тез аниқлаш ва беморни мутахассисларга етказиш керак.
Замонавий тиббиёт бош суягини очмасдан мия томирларидаги катта тромбларни олиб ташлаш имконини беради.
Аммо энг яхши натижа ёрдам қанчалик тез кўрсатилишига боғлиқ.
Кейинги муҳим савол: тромб умуман қандай ҳосил бўлади ва нима учун баъзан у узоқ вақт сезилмайди, бошқа ҳолатда эса тўсатдан ҳаётий муҳим томирни беркитиб қўяди?