Қон томирларининг ҳолати ва қон ивиш тизими юрак-қон томир тизимининг умумий саломатлиги билан чамбарчас боғлиқ. Организм нозик мувозанатни сақлаши керак: қон томирлар бўйлаб нормал оқиши, томир шикастланганда эса қон кетишини тўхтатиш учун тезда ивиши керак.
Муаммо қоннинг ортиқча ивишга мойиллиги ёки аксинча, қон кетишини тўхтатиш қийинлашадиган ивиш бузилишларида юзага келиши мумкин.
Шунинг учун соғлом одамнинг мақсади қонни ҳар қандай йўл билан «суюлтириш» эмас, балки қон томирлари ва қон ивиш тизимининг нормал ишлашини қўллаб-қувватлашдир.
Қон ивиши нима?
Қон ивиши организмнинг табиий ҳимоя механизми.
Қон томири шикастланганда тромбоцитлар ва ивиш тизимидаги оқсиллар иштирокида бир қатор реакциялар бошланади. Натижада қон кетишини тўхтатишга ёрдам берадиган ивиган қон массаси ҳосил бўлади.
Томир тиклангач, организм бу ивиш жараёнини аста-секин назорат қилади ва чеклайди.
Демак, нормал гемостаз тизими ҳаддан ташқари кучли ҳам, жуда суст ҳам ишламаслиги керак.
Қон томирлари саломатлиги нималарга боғлиқ?
Қон томирларининг ҳолатига кўплаб омиллар таъсир қилади:
- артериал қон босими;
- холестерин ва бошқа липидлар даражаси;
- қондаги глюкоза миқдори;
- чекиш;
- овқатланиш;
- жисмоний фаоллик;
- тана вазни;
- ёш;
- ирсият;
- айрим касалликлар.
ЖССТ юқори қон босими, холестерин ва глюкозанинг кўтарилиши, жисмоний фаолликнинг етишмаслиги, нотўғри овқатланиш ва тамаки истеъмолини юрак-қон томир касалликларининг муҳим хавф омиллари қаторига киритади.
Артериал қон босимини назорат қилинг
Юқори қон босими узоқ вақт давомида қон томирлари деворларига таъсир қилиб, юрак-қон томир асоратлари хавфини оширади.
Шунинг учун одам ўзини яхши ҳис қилаётган бўлса ҳам, қон босимини вақти-вақти билан ўлчаб туриш фойдали. Гипертония кўпинча узоқ вақт сезиларли белгиларсиз кечиши мумкин.
Агар қон босими мунтазам юқори бўлса, муаммони фақат парҳез ёки қўшимчалар билан ҳал қилишга уринмаслик керак. Айрим ҳолатларда шифокор белгилаган даволаш талаб қилинади.
Холестеринни назорат қилинг
Холестерин организмга керак, аммо унинг ортиқча миқдори, айниқса LDL-холестериннинг юқорилиги, қон томирларида атеросклеротик ўзгаришлар ривожланиши билан боғлиқ.
Шунинг учун липид профилидаги кўрсаткичларни билиш ва айниқса бошқа хавф омиллари мавжуд бўлса, уларни шифокор билан муҳокама қилиш фойдали.
Муҳими, фақат «идеал холестерин»га интилиш эмас, балки умумий юрак-қон томир хавфини баҳолашдир.
Мунтазам ҳаракат қилинг
Жисмоний фаоллик юрак-қон томир тизими саломатлигини сақлашнинг энг қулай усулларидан биридир.
Мунтазам ҳаракат тана вазни, қон босими ва моддалар алмашинувини назорат қилишга ёрдам беради ҳамда юрак-қон томир касалликлари хавфини камайтиради. ЖССТ катталарга ҳафтасига камида 150 дақиқа ўртача интенсивликдаги жисмоний фаолликни тавсия қилади.
Бунинг учун албатта спорт залига бориш шарт эмас.
Қуйидагилар ҳам фойдали:
- пиёда юриш;
- боғда ишлаш;
- зинадан чиқиш;
- велосипед ҳайдаш;
- сузиш;
- фаол уй юмушлари.
Ҳатто фаолликни бироз ошириш ҳам умуман ҳаракатсиз юришдан яхшироқ.
Қон томирлари учун фойдали овқатланиш
Қон томирлари учун турли хил, кам қайта ишланган маҳсулотларга бой рацион фойдали.
Рационда қуйидагилар бўлиши мумкин:
- сабзавотлар;
- мевалар;
- дуккаклилар;
- бутун донли маҳсулотлар;
- ёнғоқлар;
- балиқ;
- бошқа сифатли оқсил манбалари;
- тўйинмаган ёғлар.
ЖССТ туз, эркин шакар, тўйинган ва транс-ёғларни ортиқча истеъмол қилмасликни, турли хил ўсимлик маҳсулотларига бой рационни танлашни тавсия қилади.
Ёғлардан қўрқманг — тўғри турини танланг
Қон томирлари саломатлиги учун барча ёғларни чиқариб ташлаш эмас, балки зарарли ёғларни камайтириб, тўйинмаган ёғ манбаларига устунлик бериш муҳим.
Балиқ, ёнғоқлар, уруғлар ва ўсимлик мойлари соғлом рационнинг бир қисми бўлиши мумкин.
Аммо фойдали ёғлар ҳам калорияга бой, шунинг учун уларнинг миқдори ҳам муҳим.
Тузни назорат қилинг
Тузни ортиқча истеъмол қилиш артериал қон босимининг ошишига ёрдам беради.
ЖССТ катталарга кунига 5 граммдан кам туз истеъмол қилишни тавсия қилади.
Туз фақат туздон орқали эмас, балки қайта ишланган маҳсулотлар, шўр газаклар, колбаса маҳсулотлари, соуслар ва бошқа тайёр маҳсулотлар орқали ҳам кўп тушиши мумкин.
Чекманг
Чекиш қон томирларига зарар етказади ва юрак-қон томир хавфини сезиларли оширади.
Тамаки маҳсулотларидан воз кечиш юрак-қон томир касалликларининг олдини олишдаги энг самарали чоралардан биридир.
Нормал қон ивишини қандай сақлаш мумкин?
Соғлом одамга одатда қонни атайлаб «суюлтириш» керак эмас.
Нормал гемостазни тромбоцитлар, ивиш оқсиллари, K витамини, жигар ва бошқа механизмлардан иборат мураккаб тизим таъминлайди.
Шунинг учун тромбознинг олдини олиш мақсадида қон ивишига таъсир қилувчи дориларни ўзбошимчалик билан қабул қилиш керак эмас.
K витамини: муҳим, аммо қўшимчани ўзбошимчалик билан қабул қилиш керак эмас
K витамини қон ивиш тизимининг нормал ишлашида иштирок этади.
Аммо бундан одам K витаминини катта дозада қабул қилиши ёки аксинча, K витамини бор маҳсулотлардан воз кечиши керак деган хулоса келиб чиқмайди.
Кўпчилик одамлар учун турли хил овқатланиш витамин ва минералларнинг етарли миқдорини таъминлайди.
Айрим антикоагулянт дориларни қабул қиладиган одамларда эса овқатланиш ва дори масаласини шифокор билан мувофиқлаштириш керак.
Профилактика учун аспирин ичиш керакми?
Ўзбошимчалик билан — йўқ.
Аспирин тромбоцитлар фаолиятига таъсир қилади ва қон кетиши хавфини ошириши мумкин. Уни профилактика мақсадида қўллаш ёш, юрак-қон томир хавфи ва бошқа тиббий ҳолатларга боғлиқ.
Шунинг учун «қонни суюлтириш» учун шифокор тавсиясисиз аспирин қабул қилмаслик керак.
Бу антикоагулянтлар ва қон ивишига таъсир қилувчи бошқа дориларга ҳам тегишли.
Омега-3 ва бошқа қўшимчалар ҳақида-чи?
Омега-3 ва бошқа биологик фаол қўшимчаларни тромблардан универсал ҳимоя воситаси деб ҳисоблаш керак эмас.
Қўшимча қабул қилиш истаги бўлса, овқатланиш, дорилар, касалликлар ва индивидуал эҳтиёжларни ҳисобга олиш керак.
Қўшимча қон босими, холестерин ва қондаги глюкозани назорат қилиш, жисмоний фаоллик ҳамда чекишни ташлашнинг ўрнини боса олмайди.
Қонни ҳаддан ташқари «суюлтириш» хавфлими?
Ҳа.
Қон ивишини ҳаддан ташқари бостириш қон кетишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун профилактиканинг мақсади қонни имкон қадар «суюқ» қилиш эмас, балки ивиш ва қон йўқотишдан ҳимояланиш ўртасидаги нормал мувозанатни сақлашдир.
Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак?
Қуйидагилар кузатилса, тахминий «қон қуюқлиги»ни ўзбошимчалик билан даволаш керак эмас:
- бир оёқда сабабсиз шиш ва оғриқ;
- тўсатдан нафас қисиши;
- кўкракда оғриқ;
- тўсатдан ҳолсизлик ёки увишиш;
- нутқ бузилиши;
- ноодатий ёки узоқ давом этадиган қон кетиши;
- тез-тез сабабсиз кўкаришлар.
Бундай белгилар тиббий баҳолашни талаб қилади.
Хулоса
Қон томирлари саломатлиги ва нормал қон ивиши битта маҳсулот ёки таблетка билан таъминланмайди.
Энг оқилона йўл — қон босими, холестерин ва глюкозани назорат қилиш, мунтазам ҳаракат қилиш, чекишдан воз кечиш, турли хил овқатланиш, тузни меъёрида истеъмол қилиш ва соғлом тана вазнини сақлаш. Булар юрак-қон томир касалликларининг олдини олиш бўйича асосий тавсияларга мос келади.
Қон ивишига таъсир қилувчи дорилар эса тиббий кўрсатма асосида қўлланиши керак.