Мияни озиқлантирадиган томирни тўсиб қўйган тромбни ҳақиқатан ҳам олиб ташлаш мумкинми — ва бунинг учун бош суягини очиш шарт эмасми?
Ҳа, айрим ҳолларда замонавий тиббиёт айнан шундай имконият беради.
Бу муолажа механик тромбэктомия деб аталади. Шифокор қон томири орқали ингичка катетерни киритиб, уни мия артериясидаги тиқилиб қолган жойгача олиб боради ва махсус мослама ёрдамида тромбни чиқариб олади. Айрим ҳолларда тромб махсус катетер ёрдамида сўриб олинади.
Бу оддий мия операцияси эмас. Шифокор қон томирлари ичидан ишлайди ва барча ҳаракатларини рентген тасвирлари ёрдамида назорат қилади.
Бундай инсультда нима содир бўлади?
Ҳар бир инсульт тромб сабабли юзага келмайди.
Ишемик инсульт вақтида мияни қон билан таъминлайдиган томир тромб ёки эмбол билан беркилади. Натижада қон миянинг маълум қисмига етарли даражада бора олмайди. Қон билан бирга кислород ва озуқа моддалари ҳам етишмай қолади.
Томир қанча узоқ вақт берк турса, мия тўқимасининг зарарланиш хавфи шунча ортади.
Шунинг учун инсультдан шубҳа қилинганда даволашни имкон қадар тез бошлаш жуда муҳим.
Нима учун тромбни шунчаки дори билан эритиб юборишмайди?
Баъзи ҳолларда айнан шундай қилинади.
Мос келадиган ишемик инсультда беморга тромболитик даволаш қўлланиши мумкин. Бунда тромбни эритишга ёрдам берадиган дори ишлатилади.
Аммо дори ҳар доим ҳам етарли бўлавермайди.
Айрим ҳолатларда тромб катта бўлади ва мия томирининг жиддий беркилишига сабаб бўлади. Бундай вазиятда қон оқимини механик равишда тиклаш талаб қилиниши мумкин.
Шунда тромбэктомия керак бўлиши мумкин.
Шифокор миядаги тромбга қандай етиб боради?
Замонавий тиббиётнинг энг ҳайратланарли жиҳатларидан бири ҳам шу.
Шифокор бош суягини очмайди.
Одатда сон соҳасидаги артерияга кичик тешик орқали ингичка катетер киритилади. Айрим ҳолларда қўлдаги томир орқали кириш ҳам мумкин.
Рентген назорати остида катетер қон томирлари бўйлаб аста-секин мия томиридаги беркилган жойгача олиб борилади.
Контраст модда ёрдамида шифокор томирларни кўради ва тиқилиб қолган жойни аниқ белгилайди.
Яъни йўл тахминан шундай:
артерия → катетер → бўйин томирлари → мия томири → тромб жойлашган қисм.
Шифокор бутун жараён давомида асбобларнинг ҳолатини назорат қилади.
Тромб қандай чиқариб олинади?
Асосий усуллардан бири — стент-ретривер деб аталадиган махсус мосламадан фойдаланиш.
У кичик тўрга ўхшайди.
Мослама катетер орқали тромбгача олиб борилади. Керакли жойга етгач, у очилади ва тромбни ўз тузилмасига илинтириб олади.
Кейин шифокор мосламани тромб билан бирга эҳтиёткорлик билан чиқаради.
Яна бир усул — аспирация, яъни тромбни махсус катетер орқали сўриб олиш.
Баъзи ҳолларда бу усуллар биргаликда қўлланади.
Тромб олиб ташлангандан кейин нима бўлади?
Муолажанинг асосий мақсади — қон оқимини тиклаш.
Агар томир очилса, қон миядаги ҳали сақлаб қолиш мумкин бўлган тўқималарга яна етиб бориши мумкин.
Аммо тромбни олиб ташлаш одам автоматик равишда тўлиқ соғайиб кетади дегани эмас.
Натижа кўплаб омилларга боғлиқ:
-
мия тўқимаси қон етишмаслигидан қанчалик зарарланган;
-
қайси томир берилган;
-
даволаш қанчалик тез бошланган;
-
беморнинг умумий ҳолати;
-
инсультнинг сабаби;
-
бошқа касалликларнинг мавжудлиги;
-
кейинги даволаш ва реабилитация.
Шунинг учун тромбэктомияни «тромбни олиб ташлаш ва муаммо тугади» деб тушуниш нотўғри.
Бу маълум турдаги инсультни даволашдаги энг муҳим босқичлардан биридир.
Тромбэктомия кимларга қилинади?
Бу жуда муҳим савол.
Миясида тромб бўлган ҳар бир беморга тромбэктомия қилиш мумкин эмас.
Аввало шифокорлар:
-
инсультнинг ишемик эканини;
-
томирнинг қаери берилганини;
-
қайси йирик томир зарарланганини;
-
мия тўқимасининг қанчаси аллақачон зарарланганини;
-
сақлаб қолиш мумкин бўлган тўқима мавжудлигини;
-
беморнинг муолажа учун белгиланган мезонларга мос келишини
аниқлашлари керак.
Бунинг учун компьютер томографияси, КТ-ангиографияси ва айрим ҳолларда бошқа тасвирлаш усулларидан фойдаланилади.
Шунинг учун тромбэктомия ҳақидаги қарор фақат симптомларга қараб эмас, балки шошилинч текширувлардан кейин қабул қилинади.
Шифокорларда қанча вақт бор?
Бу ерда ҳам кўп одамлар нотўғри тушунчага эга.
Баъзан «тромбэктомияни фақат дастлабки олти соат ичида қилиш мумкин» деган гапни эшитамиз.
Бу жуда соддалаштирилган тушунча.
Кўплаб мос келадиган беморларда муолажани дастлабки соатларда бажаришга интилишади. Аммо айрим беморларда махсус текширувлар мия тўқимасининг ҳали сақлаб қолиш мумкин бўлган қисмлари мавжудлигини кўрсатса, тромбэктомия анча кечроқ ҳам бажарилиши мумкин.
Айрим танланган ҳолатларда муолажа симптомлар бошланганидан ёки бемор охирги марта соғлом деб аниқланган вақтдан бошлаб 24 соатгача бўлган даврда ҳам кўриб чиқилиши мумкин.
Аммо бундан «24 соат кутиш мумкин» деган хулоса чиқариш мутлақо нотўғри.
Мос келадиган беморда қон оқимини қанчалик тез тиклаш мумкин бўлса, шунчалик яхши.
Тромбэктомия хавфли муолажами?
Ҳар қандай жиддий тиббий муолажа каби тромбэктомиянинг ҳам хавфлари мавжуд.
Муолажа мия томирлари ичида бажарилгани сабабли томирнинг шикастланиши, қон кетиши ва бошқа асоратлар юзага келиши мумкин.
Шунга қарамай, тўғри танланган беморларда муолажанинг фойдаси хавфидан устун бўлиши мумкин. Чунки йирик мия томирининг беркилиши ўз-ўзидан ҳаёт ва мия фаолияти учун жуда катта хавф туғдиради.
Шу сабабли тромбэктомия мос келадиган ишемик инсульт ҳолатларида замонавий шошилинч даволашнинг муҳим қисмига айланган.
Чиқариб олинган тромб билан нима қилинади?
Тромб ҳақиқатан ҳам жисмонан чиқариб олинади.
Шифокор уни стент-ретривер ёрдамида, аспирация орқали ёки бу усулларнинг комбинацияси билан олиб ташлаши мумкин.
Шунинг учун интернетдаги видеоларда жуда таъсирли манзарани кўриш мумкин: мослама катетердан чиқарилади ва у билан бирга қон ивиндиси ҳам чиқади.
Аммо энг муҳим нарса айнан шу лаҳзанинг ўзи эмас.
Муолажанинг асосий мақсади — мия артериясида қон оқимини тиклаш.
Нима учун бу муолажа жуда муҳим?
Оддий мисол келтирайлик.
Бутун уйни сув билан таъминлайдиган қувур бор деб тасаввур қилинг. Агар қувур бутунлай тиқилиб қолса, сув оқмайди.
Мия билан боғлиқ вазият эса анча жиддий, чунки мия ҳужайралари кислород етишмаслигига жуда сезгир.
Шунинг учун замонавий инсульт даволашида бир нечта вазифа бир вақтнинг ўзида бажарилади:
инсульт турини тез аниқлаш → берилган томирни топиш → қон оқимини тиклаш → сақлаб қолиш мумкин бўлган мия тўқимасини асраш → қайта инсульт хавфини камайтириш → реабилитацияни бошлаш.
Муҳим: инсульт фақат тромб сабабли бўлмайди
Буни албатта ёдда тутиш керак.
Ишемик инсульт томирнинг тромб ёки бошқа тўсиқ билан беркилиши натижасида юзага келади.
Аммо геморрагик инсульт ҳам мавжуд бўлиб, бунда мия ичига қон қуйилади.
Бу икки ҳолатни даволаш ёндашуви тубдан фарқ қилади.
Шунинг учун инсультдан шубҳалангanda ўзбошимчалик билан «қонни суюлтирадиган» дорилар ёки бошқа воситаларни бериш мумкин эмас.
Аввало инсульт турини аниқлаш керак.
Инсультни қандай аниқлаш мумкин?
Қуйидаги белгилар тўсатдан пайдо бўлса:
-
нутқнинг бузилиши ёки айтилган гапни тушунмаслик;
-
қўл ёки оёқнинг, айниқса тананинг бир томонида кучсизланиши ёки увишиши;
-
юзнинг бир томонининг осилиши;
-
кўришнинг бузилиши;
-
мувозанат ёки ҳаракат координациясининг тўсатдан бузилиши.
Кутмаслик керак.
Дарҳол тез тиббий ёрдам чақириш ва симптомлар қачон бошланганини айтиш зарур.
Инсультда вақт жуда муҳим.
Хулоса
Мия артериясидаги катта тромбни механик равишда олиб ташлаш имконияти бир вақтлар деярли фантастик туюларди.
Бугун эса айрим беморлар учун бу реал шошилинч даволаш усулидир.
Энг ҳайратланарлиси шундаки, шифокор бош суягини очмасдан, қон томирлари орқали ингичка катетерни мия артериясигача олиб бориб, махсус мослама ёрдамида тромбни чиқариб олиши мумкин.
Аммо бу ерда энг муҳим нарса интернетдаги видеодаги таъсирли жараён эмас.
Энг муҳими — инсульт белгиларини тез таниш ва беморни имкон қадар тез тегишли тиббий марказга етказиш.
Тромбэктомия замонавий тиббиётнинг қанчалик ривожланганини кўрсатади.
Аммо ундан ҳам яхшироқ йўл — инсультга олиб келадиган хавф омилларини олдиндан назорат қилиш.
Кейинги муҳим мавзу: тромб қандай ҳосил бўлади ва нима учун айрим ҳолларда у узоқ вақт сезилмайди, бошқа ҳолларда эса тўсатдан мия томирини беркитиб қўйиши мумкин?