Стентлаш дейилганда кўпчилик дарҳол юрак ва коронар артерияларни тасаввур қилади. Бу ҳақиқатан ҳам стентларнинг энг машҳур қўлланилиш соҳаларидан биридир.

Аммо стентлар фақат қон томирларида ишлатилмайди. Улар сийдик найлари, ўт йўллари, қизилўнгач, нафас йўллари ва бошқа айрим аъзоларда торайган жойнинг ўтказувчанлигини тиклаш ёки сақлаб туриш учун қўлланади.

Асосий тамойил оддий: стент — қон томири ёки ичи бўш аъзо ичидаги торайган жойни очиқ ҳолда ушлаб турадиган кичик конструкциядир.

Стент нима?

Стент — қон томири ёки бошқа ичи бўш аъзо ичига ўрнатиладиган кичик найсимон конструкция.

Мақсадига қараб стент:

• металл;
• полимер;
• ўз-ўзидан кенгаювчи;
• баллон ёрдамида кенгайтириладиган;
• махсус дори ёки ҳимоя қопламасига эга;
• вақтинчалик ёки доимий

бўлиши мумкин.

Қон томирларида ҳам баллон ёрдамида кенгайтириладиган, ҳам ўз-ўзидан кенгаювчи стентлар қўлланади.

Асосий вазифа эса битта — керакли жойнинг ўтказувчанлигини сақлаш.

1. Коронар стентлар — юрак артерияларида

Бу энг машҳур тур.

Коронар стент юрак мушагини қон билан таъминлайдиган артерияга ўрнатилади. Томир сезиларли даражада торайган ёки беркилган бўлса, ишемияни ёки ўткир коронар синдромни даволаш учун қон оқимини тиклаш зарур бўлиши мумкин.

Замонавий коронар стентларнинг кўпчилиги дори билан қопланган бўлиб, қайта торайиш — рестеноз хавфини камайтиришга хизмат қилади.

Аммо муҳим жиҳат: стент атеросклерознинг ўзини йўқ қилмайди.

Шунинг учун стентдан кейин холестерин, қон босими, қондаги глюкоза ва бошқа хавф омилларини назорат қилиш давом этади.

2. Периферик артериялардаги стентлар

Стентлар фақат коронар артерияларда эмас.

Улар, масалан:

• ёнбош артерияларида;
• сон артерияларида;
• бошқа айрим периферик томирларда

қўлланади.

Мақсад — торайган жой орқали қон оқимини тиклаш ва уни очиқ ҳолда сақлаш.

FDA коронар, уйқу артерияси, буйрак, ёнбош ва сон артерияларидаги стентларни алоҳида интраваскуляр қурилмалар сифатида таснифлайди.

3. Уйқу артерияларидаги стентлар

Уйқу артериялари мияни қон билан таъминлайди.

Айрим ҳолларда уйқу артериясининг сезиларли торайишида каротид стентлаш қўлланиши мумкин.

Унинг вазифаси томир бўшлиғини тиклаш ва қон оқимини яхшилашдир.

Аммо бу усул ҳамма беморларга мос келмайди. Стентлаш, жарроҳлик эндартерэктомияси ёки фақат дори билан даволаш ўртасидаги танлов аниқ вазиятга боғлиқ.

4. Ўт йўлларидаги стентлар

Бу сайтимиз учун айниқса қизиқарли мисол, чунки стентлар ўт йўлларида ҳам қўлланади.

Агар ўт йўли сезиларли торайса ёки беркилса, ўтнинг нормал оқиши бузилади.

Сабаблар қуйидагилар бўлиши мумкин:

• ўсма;
• чандиқли торайиш;
• яллиғланиш;
• ўт тошлари ва улар билан боғлиқ асоратлар;
• бошқа ўт йўллари касалликлари.

Бундай ҳолатда стент ўт йўлини очиқ ушлаб, ўтнинг оқиб чиқишига ёрдам беради.

FDA айрим ўт йўли стентлари, жумладан яхши сифатли стриктураларда қўлланадиган стент тизимларини алоҳида таснифлайди. Айримлари маълум муддатга ўрнатилиб, кейинчалик олиб ташланади.

Бу кўплаб коронар стентлардан муҳим фарқдир.

5. Сийдик найидаги стентлар

Сийдик найи — буйракдан сийдик пуфагига сийдик олиб борадиган най.

Агар у торайса ёки беркилса, буйракдан сийдик чиқиши қийинлашади.

Бунга:

• тош;
• шиш;
• чандиқли торайиш;
• ташқи босим;
• операциядан кейинги ўзгаришлар;
• айрим ўсма жараёнлари

сабаб бўлиши мумкин.

Бундай ҳолатларда уретерал стент, яъни сийдик найи стенти қўлланиши мумкин.

У сийдик найининг бўшлиғини очиқ сақлаб, буйракдан сийдик пуфагига сийдик ўтишига ёрдам беради. FDA сийдик найи стентлари ва уларнинг тизимларини алоҳида тиббий қурилмалар сифатида таснифлайди.

Кўплаб уретерал стентлар вақтинчалик бўлиб, кейинчалик олиб ташланади ёки алмаштирилади.

6. Қизилўнгачдаги стентлар

Стент қизилўнгачнинг ички бўшлиғи сезиларли торайганда ҳам қўлланиши мумкин.

Масалан, ўсма овқат ўтишига тўсқинлик қилиши мумкин.

Бундай вазиятда ўз-ўзидан кенгаювчи стент қизилўнгач бўшлиғини механик равишда очиқ ушлаб, овқат ва суюқлик ўтишини енгиллаштириши мумкин.

FDA кенгаювчи металл қизилўнгач ва ўн икки бармоқли ичак стентларини алоҳида тиббий қурилмалар қаторига киритади.

Онкологияда қизилўнгач стентлари кўпинча симптомларни енгиллаштириш, яъни паллиатив ёрдам учун қўлланади. Улар ўсманинг ўзини йўқ қилмайди.

7. Нафас йўлларидаги стентлар

Стентлар трахея ёки бронхларда ҳам қўлланиши мумкин.

Агар нафас йўли сезиларли торайган ёки ташқаридан сиқилган бўлса, стент унинг бўшлиғини очиқ сақлашга ёрдам беради.

Сабаблар қуйидагилар бўлиши мумкин:

• ўсма;
• чандиқли ўзгаришлар;
• ташқи босим;
• айрим тиббий муолажалардан кейинги асоратлар.

Бундай стентлар махсус тиббий бўлимларда ўрнатилади ва мунтазам назоратни талаб қилади.

FDA кенгаювчи трахея протезларини ҳам тиббий қурилмалар сифатида таснифлайди.

8. Ошқозон ости бези йўлларидаги стентлар

Стентлар ошқозон ости безининг йўлларида ҳам қўлланади.

Уларнинг вазифаси айрим ҳолатларда ошқозон ости бези шираси оқимини таъминлашдан иборат.

Вазиятга қараб турли конструкциялар, жумладан олиб ташланиши мумкин бўлган махсус қопламали металл стентлар ишлатилади.

FDA дренаж мақсадида қўлланадиган қопламали металл панкреатик стентларни ҳам алоҳида таснифлайди.

9. Ўн икки бармоқли ичак ва ичакнинг айрим қисмларидаги стентлар

Баъзи касалликларда ичак бўшлиғи сезиларли даражада торайиши мумкин.

Бу айниқса ўсма жараёнларида кузатилиши мумкин.

Айрим ҳолларда ўз-ўзидан кенгаювчи стент ичакнинг ўтказувчанлигини тиклаш ва ичак таркибининг ўтишини енгиллаштиришга ёрдам беради.

Аммо стент касаллик сабабини йўқ қилмайди. Айрим вазиятларда унинг асосий вазифаси симптомларни камайтириш ва ўтказувчанликни тиклашдан иборат.

Стент ҳар доим умрбод қоладими?

Йўқ. Бу энг муҳим жиҳатлардан биридир.

Коронар стент одатда доимий ўрнатилади.

Аммо ўт йўли ёки сийдик найи стенти кўп ҳолларда вақтинчалик бўлиши мумкин.

Айрим стентларни кейинчалик олиб ташлаш ёки алмаштириш мумкин.

Масалан, FDA айрим яхши сифатли ўт йўли торайишларида ишлатиладиган металл стентлар чекланган муддатга ўрнатилиб, кейин олиб ташланишини кўрсатади.

Шунинг учун «стент умрбод қоладими?» деган саволга жавоб бериш учун қайси аъзога ва қандай стент қўйилганини билиш керак.

Нега битта стентни барча аъзоларда ишлатиб бўлмайди?

Тамойил ўхшаш бўлса-да, турли аъзолардаги шароитлар мутлақо бошқача.

Артерияда стент қон босимига чидамли бўлиши ва томир девори билан мос ишлаши керак.

Ўт йўлида у ўт оқимини таъминлаши керак.

Сийдик найида — сийдикни ўтказиши керак.

Қизилўнгачда — овқат ўтишини таъминлаши керак.

Нафас йўлларида эса — ҳаво ўтадиган бўшлиқни сақлаши керак.

Шунинг учун стентнинг конструкцияси, материали, ўлчами ва хизмат муддати муайян аъзо ва вазифага қараб танланади.

Стентларнинг камчиликлари борми?

Ҳа.

Ҳар қандай тиббий муолажа каби, стент ўрнатиш ҳам маълум хавфларга эга.

Жойлашувига қараб:

• яллиғланиш;
• инфекция;
• қон кетиши;
• стентнинг силжиши;
• беркилиши;
• қайта торайиш;
• атрофдаги тўқималарнинг шикастланиши;
• стентни алмаштириш ёки олиб ташлаш зарурати

кузатилиши мумкин.

Хавфлар стент тури ва унинг қайси аъзога ўрнатилганига қараб кескин фарқ қилади.

Стент касаллик сабабини даволамайди

Бу мақоланинг энг муҳим хулосаларидан биридир.

Стент кўпинча механик муаммони — торайган йўлнинг очиқлигини таъминлайди.

Аммо торайишга сабаб бўлган касаллик давом этиши мумкин.

Масалан:

Атеросклероз → артериянинг торайиши → стент қон оқимини тиклайди → атеросклерозни эса алоҳида даволаш керак.

Ёки:

Тош → сийдик найининг беркилиши → стент сийдик оқимини тиклайди → тошнинг ўзи эса йўқолиб кетмаслиги мумкин.

Шунинг учун стент ўрнатилгандан кейин у қандай муаммони ҳал қилганини ва касаллик сабабини бартараф этиш учун яна нималар қилиш кераклигини тушуниш муҳим.

Асосий хулоса

Стент фақат «юракдаги металл тўр» эмас.

Замонавий тиббиётда стентлар:

• ❤️ коронар артерияларда;
• 🩸 периферик ва уйқу артерияларида;
• 🟢 ўт йўлларида;
• 🟡 сийдик найларида;
• 🍽️ қизилўнгачда;
• 🫁 трахея ва бронхларда;
• ошқозон ости бези йўлларида;
• ичакнинг айрим қисмларида

қўлланади.

Баъзи стентлар доимий, бошқалари эса вақтинчалик ўрнатилади.

Стентнинг асосий вазифаси — торайган ёки беркилган жойнинг ўтказувчанлигини сақлаш. Аммо стент ҳар доим ҳам касалликнинг сабабини йўқ қилмайди.

Шунинг учун стентдан кейин нафақат имплантнинг ҳолатини, балки уни ўрнатишга сабаб бўлган касалликни ҳам назорат қилиш муҳим.