Айрим озиқ-овқат маҳсулотлари ёрлиғида E338 — ортофосфор кислотаси деган ёзувни учратиш мумкин. Айниқса, у айрим алкоголсиз ичимликларда, хусусан кола туридаги ичимликларда кўп учрайди.

«Кислота» деган сўзни кўрган одамда маҳсулот зарарли деган хавотир пайдо бўлиши мумкин. Аммо маҳсулот таркибида E338 мавжудлиги уни автоматик равишда хавфли дегани эмас.

Келинг, ортофосфор кислотаси нима эканини, нима учун озиқ-овқатга қўшилишини ва қайси ҳолатларда фосфор миқдорига алоҳида эътибор бериш кераклигини кўриб чиқамиз.

E338 — ортофосфор кислотаси нима?

Ортофосфор ёки фосфор кислотаси — озиқ-овқат саноатида E338 озиқ-овқат қўшимчаси сифатида ишлатиладиган кимёвий бирикма.

Халқаро озиқ-овқат қўшимчалари тизимида унинг INS рақами . JECFA — ФАО/ЖССТнинг Озиқ-овқат қўшимчалари бўйича қўшма экспертлар қўмитаси — E338ни, жумладан, кислоталиликни тартибга солувчи озиқ-овқат қўшимчаси сифатида кўрсатади.

Европа Иттифоқида фосфор кислотаси ва бошқа фосфатлар белгиланган шартлар асосида озиқ-овқат қўшимчалари сифатида рухсат этилган. EFSA уларнинг хавфсизлигини алоҳида қайта баҳолаган.

Нима учун E338 маҳсулотларга қўшилади?

Ортофосфор кислотасининг асосий вазифаси — кислоталиликни тартибга солиш.

У:

• нордон таъм бериш;
• pH даражасини тартибга солиш;
• айрим маҳсулотларни барқарорлаштириш;
• маҳсулотнинг технологик хусусиятларини таъминлаш;
• маҳсулотни сақлаш жараёнига ёрдам бериш

учун ишлатилиши мумкин.

E338 айниқса кола туридаги алкоголсиз ичимликлар билан машҳур.

Аммо E338ни барча фосфатлар билан тенглаштирмаслик керак. Улар турли бирикмалар бўлса-да, барчаси фосфор манбаи бўлиши мумкин.

E338 қайси маҳсулотларда учрайди?

Энг машҳур манба — кола ва айрим бошқа газланган ичимликлар.

E338 айрим:

• таъм берилган алкоголсиз ичимликлар;
• желе ва десертлар;
• кислоталиликни тартибга солиш талаб қилинадиган бошқа қайта ишланган маҳсулотларда

ҳам қўлланиши мумкин.

Муайян қўшимча бор-йўқлигини маҳсулот ёрлиғидан текшириш керак: ҳар бир газланган ичимлик таркибида E338 бўлавермайди.

Илмий адабиётларда E338 айниқса кола ва шунга ўхшаш ичимликлар билан боғланади.

E338нинг фойдаси борми?

Бу ерда муҳим фарқни тушуниш керак.

Фосфор организм учун зарур минерал ҳисобланади.

У:

• суяк ва тишларнинг шаклланишида;
• энергия алмашинувида;
• ҳужайра мембраналарининг ишлашида;
• ДНК ва РНК ҳосил бўлишида;
• кўплаб биокимёвий жараёнларда

иштирок этади.

Аммо бундан одам фосфорни айнан E338 — ортофосфор кислотасидан олиши керак деган хулоса чиқмайди.

Фосфор гўшт, балиқ, сут маҳсулотлари, дуккаклилар, ёнғоқлар ва бошқа одатий озиқ-овқатларда етарли миқдорда мавжуд.

Шунинг учун «E338 суяклар учун фойдали» дейиш тўғри эмас. Организмга зарур бўлган фосфор фойдали, E338 эса рационга фосфор тушишининг мумкин бўлган манбаларидан биридир.

EFSA фосфат организмдаги муҳим моддалардан бири эканини қайд этади.

Ортофосфор кислотаси зарарлими?

Рухсат этилган фойдаланиш миқдорларида E338 соғлом одам учун хавфли озиқ-овқат қўшимчаси ҳисобланмайди.

EFSA фосфор кислотаси ва бошқа фосфатларнинг хавфсизлигини қайта баҳолашда уларни генотоксик ёки канцероген деб ҳисоблаш учун асос топмаган ва фосфатлар гуруҳи учун фосфор ҳисобида кунига тана вазнининг ҳар килограммига 40 мг миқдорида мақбул кунлик истеъмол даражасини белгилаган.

70 кг вазндаги одам учун бу кунига тахминан  2800 мг фосфорга тўғри келади.

Муҳим жиҳат: бу кўрсаткич фақат E338га эмас, озиқ-овқат орқали олинадиган умумий фосфор миқдорига тааллуқлидир.

Нима учун унда фосфатларнинг зарари ҳақида гапирилади?

Муаммо, аввало, фосфорнинг ортиқча миқдорда истеъмол қилиниши билан боғлиқ, айниқса қайта ишланган маҳсулотлар кўп истеъмол қилинганда.

Фосфор озиқ-овқатларда табиий равишда мавжуд. Бундан ташқари, ишлаб чиқарувчилар турли технологик мақсадларда фосфат бирикмаларини ҳам қўшадилар.

NIDDK маълумотларига кўра, кўплаб қайта ишланган озиқ-овқат ва ичимликларга фосфор қўшилади. Бу, айниқса, сурункали буйрак касаллиги бўлган одамлар учун муҳим, чунки қўшилган фосфор организм томонидан яхши ўзлаштирилади.

Шунинг учун муаммо одатда битта E338ли ичимликда эмас, балки фосфор қўшилган маҳсулотларни мунтазам ва кўп истеъмол қилишда.

E338 ва буйраклар

Бу масалада эҳтиёткорлик ҳақиқатан ҳам муҳим.

Буйраклар организмдаги фосфор миқдорини меъёрда ушлаб туришда иштирок этади. Агар буйрак фаолияти сезиларли даражада пасайса, организм ортиқча фосфорни етарли даражада чиқариб юбора олмайди.

Натижада қондаги фосфор миқдори ошиши мумкин.

Шунинг учун сурункали буйрак касаллиги бўлган одамларга шифокор ёки диетолог қўшилган фосфорни чеклашни тавсия қилиши мумкин.

NIDDK бундай беморларга маҳсулот таркибида «phos» билан бошланадиган номларга, масалан phosphoric acid, disodium phosphate ва бошқа фосфат бирикмаларига эътибор беришни тавсия қилади.

E338 суякларга таъсир қиладими?

E338нинг ўзи «суякларни емириб юборади» деб айтиш тўғри эмас.

Фосфор, аксинча, суяк тўқимасининг муҳим таркибий қисмидир.

Муаммо фосфор-кальций алмашинуви бузилганда, айниқса буйрак касалликларида юзага келиши мумкин.

Сурункали буйрак касаллигида фосфорнинг ортиқча миқдори минерал алмашинувининг бузилишига ва суяк билан боғлиқ муаммоларга олиб келиши мумкин.

Шунинг учун «фосфор кислотаси суяклардан кальцийни ювиб чиқаради» деган фикр жараённи ҳаддан ташқари соддалаштиради.

E338 тишларга зарар етказадими?

Бу ерда ҳам икки хил омилни ажратиш керак.

Нордон газланган ичимликлар ўзининг кислоталилиги сабабли тиш эмали эрозиясига ҳисса қўшиши мумкин.

Аммо бу одатдаги миқдордаги E338нинг ўзи «тишларни бузади» дегани эмас.

Бундан ташқари, кўплаб газланган ичимликларда кўп миқдорда шакар бўлади. Бу эса кариес хавфини оширади.

Шунинг учун E338нинг ўзидан қўрқишдан кўра, ширин ва нордон газланган ичимликларни тез-тез истеъмол қилишни чеклаш анча тўғри ёндашувдир.

E338 ва ошқозон

Айрим одамларда нордон газланган ичимликлар:

• жиғилдон қайнашини;
• ошқозондаги ноқулайликни;
• кекиришни;
• қорин дам бўлишини

кучайтириши мумкин.

Аммо бу E338 ҳар бир одамда гастрит ёки яра келтириб чиқаради дегани эмас.

Бу ерда индивидуал сезгирлик, ичимлик миқдори ва умумий овқатланиш катта аҳамиятга эга.

E338 бошқа фосфатлардан нимаси билан фарқ қилади?

E338 — айнан ортофосфор кислотаси.

Аммо маҳсулот таркибида бошқа бирикмалар ҳам учраши мумкин:

• E339 — натрий фосфатлари;
• E340 — калий фосфатлари;
• E341 — кальций фосфатлари;
• E343 — магний фосфатлари;
• E450–E452 — турли ди-, три- ва полифосфатлар.

EFSA бу фосфатлар гуруҳини биргаликда баҳолаган, чунки улар фосфор манбаи ҳисобланади.

Шунинг учун қўшилган фосфор миқдорини камайтирмоқчи бўлган одам фақат E338ни изламаслиги керак.

Ёрлиқдаги «phos» / «фосфат» билан боғлиқ номларга ҳам эътибор бериш фойдали.

E338 кўп бўлиши мумкин бўлган маҳсулотлар ўрнига нима танлаш мумкин?

Агар гап асосан газланган ичимликлар ҳақида бўлса, кўпроқ:

• оддий сув;
• шакарсиз минерал сув;
• шакарсиз чой;
• кам шакарли ёки шакарсиз уй ичимликларини

танлаш мумкин.

Умуман рационда эса камроқ қайта ишланган табиий маҳсулотларга устунлик бериш фойдали.

Бу, айниқса, буйрак касаллиги сабабли фосфорни назорат қилиши керак бўлган одамлар учун муҳим.

E338дан бутунлай воз кечиш керакми?

Соғлом одам учун одатда E338ни бутунлай чиқариб ташлаш шарт эмас.

Муҳими — умумий овқатланиш.

Вақти-вақти билан E338 бўлган ичимлик ичишнинг ўзи хавф дегани эмас.

Аммо кўп миқдорда ширин газланган ичимликлар ва бошқа ўта қайта ишланган маҳсулотларни мунтазам истеъмол қилиш соғлом одат ҳисобланмайди.

Сурункали буйрак касаллигида эса вазият бошқача: рациондаги фосфор миқдори муҳим бўлиши мумкин ва овқатланиш тартибини шифокор ёки диетолог билан белгилаш маъқул.

Асосий хулоса

E338 — ортофосфор кислотаси бўлиб, асосан кислоталиликни тартибга солиш учун ишлатиладиган рухсат этилган озиқ-овқат қўшимчасидир.

У айниқса кола ва айрим бошқа алкоголсиз ичимликларда машҳур.

E338ни «заҳарли» ёки автоматик равишда зарарли деб ҳисоблаш тўғри эмас. EFSA фосфатларни баҳолашда уларнинг ўткир токсиклиги паст эканини қайд этган ва фосфор ҳисобида гуруҳ учун мақбул кунлик истеъмол даражасини белгилаган.

Асосий масала E338нинг ўзи эмас, балки организмга тушадиган умумий фосфор миқдори ва овқатланиш сифатидир.

Айниқса буйрак фаолияти пасайган одамлар қўшилган фосфор масаласига жиддийроқ эътибор беришлари керак.

Соғлом одам учун эса алоҳида «E» қўшимчаларни таъқиб қилишдан кўра, маҳсулотни бутунлигича баҳолаш фойдалироқ: унда қанча шакар, туз ва калория бор, маҳсулот қанчалик қайта ишланган ва у рационда қанчалик тез-тез пайдо бўлади.