Ҳар баҳор кўплаб томорқачилар бир хил муаммога дуч келади: кўчатлар чўзилиб кетади, пояси ингичка, ранги оқариб, ўсимликлар заифлашади. Бунинг асосий сабабларидан бири — ёруғлик етишмаслиги.
Бу муаммони ҳал қилиш учун фитолампалар ва ўсимликларни қўшимча ёритишга мос оддий LED чироқлардан фойдаланилади. Аммо фитолампалар атрофида кўплаб афсоналар ҳам мавжуд. Айрим ишлаб чиқарувчилар махсус чироқнинг ўзи кўчатни бақувват қилиб, ҳосилни кескин ошириши мумкин деган тасаввур уйғотади.
Аслида эса масала бироз оддийроқ.
Ўсимлик учун энг муҳими — етарли миқдордаги сифатли ёруғликни тўғри режимда олиш.
Келинг, қўшимча ёритиш қачон ҳақиқатан керак бўлиши ва ортиқча харажатсиз чироқни қандай танлаш мумкинлигини кўриб чиқамиз.
Нима учун ўсимликларга ёруғлик керак?
Ёруғлик фотосинтез учун зарур.
Ёруғлик энергияси ёрдамида ўсимлик:
- органик моддалар ҳосил қилади;
- ўсади;
- баргларини шакллантиради;
- илдиз тизимини ривожлантиради;
- гуллайди ва мева беради.
Ёруғлик етишмаса, ўсимлик кўпроқ ёруғлик олишга интилади ва чўзила бошлайди.
Натижада кўчат:
- ингичка;
- заиф;
- рангпар;
- чидамсиз бўлиб қолади;
- кўчириб ўтказишни ёмонроқ қабул қилади.
Шунинг учун кўчатнинг чўзилиб кетиши ҳар доим ҳам ўғит етишмаслиги билан боғлиқ эмас.
Фитолампа қачон ҳақиқатан керак?
Қўшимча ёритиш ҳар доим ҳам шарт эмас.
Агар кўчат яхши ёритилган дераза олдида турса ва табиий ёруғлик етарли бўлса, алоҳида чироқ керак бўлмаслиги мумкин.
Фитолампа айниқса қуйидаги ҳолатларда фойдали:
- эрта экишда;
- қиш охири ва эрта баҳорда;
- қуёш кам тушадиган деразаларда;
- табиий ёруғлик етишмайдиган хоналарда;
- кўчат хона ичида етиштирилганда;
- қишки ва йил бўйи ишлайдиган иссиқхоналарда.
Ўсимлик табиий ёруғликни қанча кам олса, қўшимча ёритишнинг фойдаси шунча юқори бўлиши мумкин.
Қайси ўсимликларга қўшимча ёруғлик айниқса фойдали?
Қўшимча ёритиш қуйидагиларни етиштиришда фойдали бўлиши мумкин:
- помидор;
- қалампир;
- бақлажон;
- бодринг;
- кўкатлар;
- қулупнай;
- гул кўчатлари.
Ёруғлик айниқса ривожланишнинг дастлабки босқичларида муҳим. Айнан шу даврда бақувват ва ихчам поя шаклланади.
Фитолампа нима?
Фитолампа — ўсимликларни қўшимча ёритиш учун мўлжалланган сунъий ёруғлик манбаи.
Бугунги кунда бундай қурилмаларнинг аксарияти LED технологиясига асосланган.
Аммо бир нарсани тушуниш муҳим: қурилманинг «фитолампа» деб аталиши унинг ўзи яхши натижа беришини кафолатламайди.
Ёритиш сифати чироқнинг хусусиятлари, қуввати, ёритиш майдони, ўсимликларгача бўлган масофа ва ишлаш давомийлигига боғлиқ.
Ўсимликка айнан махсус «фито» спектр керакми?
Бу энг кўп учрайдиган маркетинг саволларидан биридир.
Ўсимликлар кўринадиган ёруғликнинг кенг диапазонидан фойдаланади. Қизил ва кўк рангли соҳалар фотосинтез ва ривожланишда муҳим роль ўйнайди. Аммо бу ўсимликка фақат қизил-кўк ёруғлик керак дегани эмас.
Шунинг учун замонавий оқ ёруғлик берадиган тўлиқ спектрли LED чироқлар кўп ҳолларда қулай вариант ҳисобланади.
Улар:
- баргларнинг рангини табиий кўриш;
- ўсимлик ҳолатини баҳолаш;
- кўчатлар ёнида қулай ишлаш;
- турли ривожланиш босқичларида битта чироқдан фойдаланиш
имконини беради.
Қизил-кўк лампалар керакми?
Бинафша ёки пушти-бинафша рангда нур берадиган лампалар кенг тарқалган.
Уларнинг ёруғлиги асосан қизил ва кўк LEDларнинг комбинациясидан ҳосил бўлади.
Аммо чироқнинг ноодатий ранги унинг автоматик равишда самаралироқ эканини англатмайди.
Уй шароитидаги кўчатлар учун ўсимликлар майдони ва эҳтиёжига мос сифатли оқ, тўлиқ спектрли чироқ кўпинча амалийроқ бўлади.
Ўсимликка ёруғлик етарлилигини қандай билиш мумкин?
Ёруғлик етишмаслигининг белгиларига қуйидагилар киради:
- поянинг чўзилиши;
- барглар орасидаги масофанинг катталашиши;
- рангнинг оқариши;
- ўсимликнинг дераза томон эгилиши;
- поянинг ингичкалиги;
- ўсишнинг секинлашиши.
Агар нормал суғориш ва озиқлантиришга қарамай кўчат мунтазам чўзилса, аввало ёритиш шароитини текшириш керак.
Чироқ танлашда нималарга эътибор бериш керак?
Фитолампани фақат кўрсатилган қувватига қараб танлаш тўғри эмас.
Қуйидагилар муҳимроқ:
- ҳақиқий истеъмол қуввати;
- ёритиладиган майдон;
- ўсимликларгача бўлган масофа;
- ёруғликнинг бир текис тақсимланиши;
- LED сифати;
- чироқ ҳолатини созлаш имконияти;
- ишлаш режими.
Агар ишлаб чиқарувчи фақат « Вт» деб ёзиб, жуда катта майдонни ёритишни ваъда қилса, бундай таклифга эҳтиёткорлик билан қараш керак.
Нима учун ёритиш майдони муҳим?
Ҳатто кучли чироқ ҳам катта майдонни бир хил даражада яхши ёритолмайди, агар у кичик ҳудуд учун мўлжалланган бўлса.
Шунинг учун аввал:
қанча ўсимлик ва қанча майдонни ёритиш кераклигини аниқлаш лозим.
Кичик кўчат токчаси ва катта иссиқхона учун мутлақо бошқа ечимлар керак бўлади.
Кўчатларнинг бир қисмини жуда кучли ёритиб, қолганини сояда қолдиргандан кўра, бутун майдонни бир текис ёритиш яхшироқ.
Чироқни қандай баландликда ўрнатиш керак?
Чироқ билан ўсимлик орасидаги масофа олинадиган ёруғлик миқдорига бевосита таъсир қилади.
Жуда баланд бўлса — ёритиш кучсизлашади.
Жуда паст бўлса — ортиқча ёруғлик интенсивлиги ёки қизиб кетиш хавфи пайдо бўлиши мумкин.
Аниқ масофа чироқ моделига боғлиқ. Шунинг учун ишлаб чиқарувчи тавсиясига амал қилиш ва кейин ўсимлик ҳолатини кузатиш маъқул.
Кўчатлар ўсгани сари чироқнинг жойлашувини ҳам мослаштириш керак.
Ёритиш кунига неча соат ишлаши керак?
Кўплаб сабзавот экинлари учун қўшимча ёритиш умумий ёруғлик даврини тахминан кунига 12–16 соатга етказиш учун ишлатилади. Аммо бу барча ўсимликлар ва барча шароитлар учун универсал қоида эмас.
Ўсимликларни сутка давомида узлуксиз ёритиш тавсия этилмайди.
Нормал ривожланиш учун уларга қоронғи давр ҳам керак.
Агар табиий ёруғлик етарли бўлса, ёритиш вақтини шунчаки узайтириш ҳам маъносиз.
Чироқни кеча-кундуз ёқиб қўйиш керакми?
Йўқ.
Ўсимликка нафақат ёруғлик, балки мунтазам қоронғи давр ҳам керак.
Шунинг учун таймердан фойдаланиб, барқарор ёритиш режимини ўрнатиш анча маъқул.
Масалан, чироқни эрталаб автоматик ёқиб, кечқурун ўчириш мумкин.
Фитолампалар ҳосилни оширадими?
Чироқнинг ўзи ҳосил яратмайди.
У табиий ёруғлик етишмаганда ўсимликка керакли ёруғлик миқдорини олишга ёрдам беради.
Натижада:
- бақувватроқ кўчат;
- камроқ чўзилиш;
- баргларнинг яхшироқ ривожланиши;
- кўчириб ўтказилгандан кейин чидамлироқ ўсимлик
олиш мумкин.
Аммо якуний ҳосил яна:
- нав;
- озиқланиш;
- суғориш;
- ҳарорат;
- намлик;
- тупроқ ҳолати;
- бутун етиштириш даврига
боғлиқ.
Шунинг учун фитолампа ўсимликнинг мавжуд имкониятларини тўлиқроқ намоён қилишга ёрдам беради, деб айтиш тўғрироқ.
Кўчат учун фитолампа қачон айниқса фойдали?
Қўшимча ёритиш табиий ёруғлик кам, лекин ўсимлик фаол ўсayotgan даврда энг кўп фойда беради.
Масалан, қиш охирида помидор ва қалампирни эрта экишда қўшимча ёритиш кўпинча керак бўлади.
Акс ҳолда ёш ўсимликлар дераза томон тез чўзилиб кетиши мумкин.
Иссиқхонада фитолампа керакми?
Бу иссиқхонадан қандай фойдаланишга боғлиқ.
Оддий мавсумий иссиқхонада баҳор ва ёзда табиий ёруғлик кўпинча етарли.
Қўшимча ёритиш қуйидаги ҳолларда керак бўлиши мумкин:
- жуда эрта етиштиришда;
- кеч кузда;
- қишда;
- йил бўйи етиштиришда;
- кўчатларни иссиқхонага кўчиришдан олдин етиштиришда.
Оддий томорқа иссиқхонасида бутун мавсум давомида фитолампадан фойдаланиш кўпинча шарт эмас.
Асосий хатолар
Жуда узоқ вақт ёритиш
Кўпроқ ёруғлик ҳар доим ҳам яхши натижа дегани эмас.
Нотўғри масофа
Чироқни жуда баланд ўрнатиш самарадорликни камайтиради, жуда паст ўрнатиш эса ҳаддан ташқари кучли ёритишга олиб келиши мумкин.
Фақат қувватга қараш
Бир хил қувватга эга икки чироқ ўсимликларни мутлақо бошқача ёритиши мумкин.
Жуда кичик майдонни қамраб олиш
Чироқ кучли бўлиши мумкин, аммо фақат кичик ҳудудни ёритиши эҳтимоли бор.
Табиий ёруғликни ҳисобга олмаслик
Қўшимча чироқ ўсимлик деразадан ёки қуёшдан қанча ёруғлик олаётганини ҳисобга олган ҳолда ишлатилиши керак.
Фақат чиройли рангга қараб танлаш
Бинафша рангли ёруғликнинг ўзи самарадорликни исботламайди.
Қиммат фитолампа сотиб олиш керакми?
Шарт эмас.
Кўпчилик томорқачилар учун қуйидагилар муҳимроқ:
- сифатли LEDлар;
- мос ёритиш майдони;
- етарли ёруғлик интенсивлиги;
- ишончлилик;
- ўрнатиш қулайлиги;
- оқилона электр сарфи.
Қиммат чироқ ҳар доим ҳам оддийроқ, лекин мос хусусиятларга эга моделдан яхши бўлавермайди.
Фитолампани ортиқча пул тўламасдан қандай танлаш керак?
Оддий кетма-кетликдан фойдаланиш мумкин:
1. Кўчат майдонини аниқланг.
2. Табиий ёруғликни баҳоланг.
3. Мос ёритиш майдонига эга чироқ танланг.
4. Ўсимликларгача бўлган тавсия этилган масофани текширинг.
5. Имкон бўлса, нейтрал ёки оқ, тўлиқ спектрли модел танланг.
6. Барқарор режим учун таймердан фойдаланинг.
Бундай ёндашув чироқни фақат «фитолампа» деган номи асосида танлашдан анча фойдалироқ.
Асосий хулоса
Фитолампа — фойдали восита, аммо ўсимликка табиий ёруғлик етишмаганда унинг фойдаси айниқса сезилади.
«Фито» деб аталган қиммат чироқни шунчаки номи учун сотиб олиш шарт эмас. Аввало ёритиш майдони, ёруғлик интенсивлиги, ўсимликларгача бўлган масофа, ёритишнинг бир текислиги ва ишлаш режимига эътибор беринг.
Кўпчилик уй шароитида сифатли оқ, тўлиқ спектрли LED чироқ кўзга ташланадиган қизил-кўк моделдан амалийроқ бўлиши мумкин.
Энг муҳим қоида эса оддий:
аввал ўсимликлар қанча ёруғлик олаётганини баҳоланг, кейин уларга қўшимча ёритиш керакми ёки йўқми, шуни ҳал қилинг.