Сидератлар — тупроқни мураккаб технологияларсиз яхшилашнинг яхши усулларидан бири. Аммо янги бошловчи боғбонларда кўпинча савол туғилади: сидератларни қачон экиш ва қайси вақтда ўриш керак?
Аслида ҳаммаси ўйлагандек мураккаб эмас. Ҳар бир экин учун ўнлаб саналарни ёдлаб олиш шарт эмас. Бир нечта асосий қоидани тушунишнинг ўзи кифоя.
Сидератлар нима?
Сидератлар — ҳосил олиш учун эмас, балки тупроқни яхшилаш мақсадида етиштириладиган ўсимликлар.
Улар:
-
тупроқни қуёш ва шамолдан ҳимоя қилишга;
-
бегона ўтларнинг ўсишини камайтиришга;
-
тупроқ тузилишини яхшилашга;
-
органик масса тўплашга;
-
айрим экинлар атмосферадаги азотни боғлашига;
-
ўсимлик илдизлари орқали тупроқда каналлар ҳосил бўлишига ва унинг тузилиши яхшиланишига ёрдам беради.
Аммо натижа фақат экин танлашга боғлиқ эмас. Экиш ва ўриш вақти ҳам жуда муҳим.
Сидератларни қачон экиш керак?
Асосий қоида — ўсимлик ноқулай шароитлар бошланишидан олдин яхши ривожланишга улгурадиган пайтда экиш.
Амалиётда томорқа учун айниқса учта давр қулай.
Баҳорги экиш
Баҳорда асосий экин экилгунча бўш турган ерга сидерат экиш мумкин.
Масалан, эрта баҳорда тез ўсадиган экинларни экиб, кейин уларни ўриб, майдонни сабзавот экинлари учун ишлатиш мумкин.
Муддатни чўзиб юбормаслик муҳим. Агар асосий экин май ойида экилиши керак бўлса, сидерат яхши ривожланиши учун етарли вақт бериш керак, аммо уни ҳаддан ташқари дағал ҳолатга келтириб қўймаслик лозим.
Ёзги экиш
Эрта сабзавотлар йиғиб олингандан кейин бўшаган ерга дарҳол сидерат экиш мумкин.
Бу айниқса кузгача етарли вақт қолган бўлса фойдали.
Масалан:
эрта ҳосилни йиғдик → тупроқни тайёрладик → сидерат экдик → унинг ўсишига имкон бердик → ўрдик → майдонни кузги ёки кейинги экин учун қолдирдик.
Кузги экиш
Куз сидератлар учун энг қулай даврлардан биридир.
Ҳосил йиғиб олингандан кейин салқин ҳавода ҳам ривожлана оладиган экинларни экиш мумкин. Улар кузда тупроқни ёпиб туради, айримлари эса совуқ тушгунча ўсишда давом этади.
Айрим экинларни қишда қолдириб, баҳорда ўриш ёки танланган усулга қараб тупроққа аралаштириш мумкин.
Сидератларни қачон ўриш керак?
Энг кўп учрайдиган хато айнан шу ерда.
Кўпчилик ўсимлик қанча баланд ва кучли бўлса, тупроққа шунча кўп фойда беради деб ўйлайди.
Аммо жуда қариб кетган ўсимликлар дағаллашади, поясида қийин парчаланадиган клетчатка миқдори ортади. Шунинг учун сидератнинг тўлиқ пишиб, уруғ беришини кутиш одатда керак эмас.
Кўпчилик сидератлар учун ғунчалашнинг бошланиши ёки гуллашнинг бошланиши яхши мўлжал бўлиши мумкин.
Бу даврда ўсимлик етарли яшил масса ҳосил қилиб улгурган бўлади, лекин ҳали ҳаддан ташқари дағаллашмаган бўлади.
Сидерат аллақачон гуллаган бўлса-чи?
Бу унинг фойдасиз бўлиб қолганини англатмайди.
Агар ўсимликлар бироз ўсиб кетган бўлса ҳам, уларни ўриб, органик масса сифатида ишлатиш мумкин.
Аммо уруғ ҳосил бўлишигача кутмаслик яхшироқ. Акс ҳолда айрим сидератлар ўз-ўзидан уруғланиб, фойдали ўсимликдан кейинги мавсумда бегона ўтга айланиши мумкин.
Сидератни албатта тупроққа кўмиш керакми?
Йўқ.
Бу кенг тарқалган нотўғри тушунчалардан биридир.
Ўрилган яшил массани тупроқ юзасида мульча сифатида қолдириш мумкин. У аста-секин қуриб ва парчаланиб, тупроқни қуриш ва қизиб кетишдан ҳимоя қилади.
Яна бир усул — яшил массани тупроқнинг юқори қатламига енгил аралаштириш.
Қайси усулни танлаш экин, тупроқ тури ва аниқ мақсадга боғлиқ.
Кўп миқдордаги янги яшил массани чуқур кўмиб юбориш керак эмас. Кислород етишмаса, парчаланиш жараёни ёмонлашади.
Боғбон учун оддий схема
Агар кўп қоидаларни ёдлаб олишни хоҳламасангиз, қуйидаги кетма-кетликдан фойдаланинг:
1. Майдон бўшади.
2. Тупроқнинг устки қатлами тайёрланди.
3. Мос сидерат экилди.
4. Яхши яшил масса ҳосил бўлишига имкон берилди.
5. Уруғ пишишини кутилмади.
6. Тахминан ғунчалаш ёки гуллаш бошланишида ўрилди.
7. Юзада мульча сифатида қолдирилди ёки тупроққа саёз аралаштирилди.
Оддий томорқада сидератлардан тўғри фойдаланиш учун шу қоидаларнинг ўзи етарли.
Қайси сидератни қачон экиш мумкин?
Уларни шартли равишда бир нечта гуруҳга ажратиш мумкин.
Баҳор ва ёзда тез ўсадиган экинлар, масалан хантал, фацелия, сули ва бошқа айрим ўсимликлар мос келади.
Ёз охири ва кузда кўпинча хантал, фацелия, жавдар ва кузги экишга мос бошқа экинлардан фойдаланилади.
Аммо сидератни фақат календарга қараб танлаш тўғри эмас. Иқлим, майдоннинг қачон бўшаши, кейинги экин ва тупроқ хусусиятларини ҳам ҳисобга олиш керак.
Лой тупроқ учун муҳим қоида
Оғир лой тупроқда илдиз тизими яхши ривожланадиган сидератлардан фойдаланиш айниқса қизиқ.
Аммо битта экин бир мавсумда оғир тупроқни бутунлай ўзгартириб юборади деб кутмаслик керак.
Яхши натижа органик моддаларни мунтазам қўшиш, мос сидератларни етиштириш, мульчалаш ва тупроқни ортиқча зичлаштирмаслик орқали олинади.
Ўрилгандан кейин нима қилиш керак?
Агар майдон бир неча кун ёки ҳафта ичида яна ишлатиладиган бўлса, яшил массанинг тўлиқ парчаланишини кутиш шарт эмас.
Кейинги экинга қараб уни олиб ташлаш ёки мульча сифатида қолдириш мумкин.
Агар яшил масса тупроққа аралаштириладиган бўлса, унинг миқдори ва тупроқ намлигини ҳисобга олиш фойдали.
Ўришдан кейин майдонни дарҳол жуда кўп сув билан суғориш шарт эмас. Парчаланиш жараёни учун зарур бўлган меъёрий намликни сақлашнинг ўзи кифоя.
Асосий хулоса
Сидератлардан фойдаланишни мураккаблаштириш шарт эмас.
Учта асосий қоидани эслаб қолинг:
экиш — майдон бўшаган ва ўсимлик ривожланишга улгура оладиган пайтда;
ўриш — уруғ ҳосил бўлишидан олдин, кўпинча ғунчалаш ёки гуллаш бошланишида;
ўрилгандан кейин — мульча сифатида юзада қолдириш ёки тупроққа саёз аралаштириш.
Кейин эса мавсум, тупроқ ва кейинги экинга қараб аниқ сидератни танлаш мумкин.
Сидератлар тупроқни бир марталик «даволаш» воситаси сифатида эмас, балки тупроққа доимий ғамхўрлик қилиш тизимининг бир қисми сифатида қўлланганда яхшироқ натижа беради.