Сидератларни етиштиргандан кейин боғбон олдида табиий савол пайдо бўлади: яшил массани нима қилиш керак? Уни чопиб тупроққа ағдариб аралаштириш керакми ёки шунчаки юзада қолдириш мумкинми?
Аслида «сидератларни албатта кўмиш керак» деган мажбурий қоида йўқ.
Кўп ҳолларда яшил массани тупроқ юзасида қолдириш мумкин. Ҳаммаси тупроқ турига, танланган сидератга, кейинги экинга ва сиз кўзлаган мақсадга боғлиқ.
Ўрилгандан кейин нима содир бўлади?
Сидерат ўрилгандан кейин ўсишни тўхтатади ва аста-секин парчалана бошлайди.
Агар уни юзада қолдирсангиз, у ўзига хос мульча вазифасини бажаради:
- тупроқни қуёшдан ҳимоя қилади;
- сувнинг буғланишини камайтиради;
- айрим бегона ўтларнинг ўсишини чеклайди;
- аста-секин тупроққа органик модда қайтаради.
Бунда илдизлар тупроқ ичида қолади ва улар ҳам вақт ўтиши билан парчаланади.
Шунинг учун сидератни чопиб кўммаса ҳам, у ўз вазифасини давом эттиради.
Албатта тупроққа аралаштириш керакми?
Йўқ, шарт эмас.
Чуқур ағдариб ҳайдаш сидератлардан фойдаланишнинг ягона усули эмас.
Бундан ташқари, доимий чуқур ишлов бериш тупроқ тузилишини бузиши мумкин, айниқса тупроқни имкон қадар кам безовта қиладиган тизимга ўтмоқчи бўлсангиз.
Шунинг учун аввал ўзингиздан сўранг: нега мен сидератни кўммоқчиман?
1-усул. Сидератни юзада қолдириш
Бу энг оддий усул.
Сидерат ўрилади ва томорқада қолдирилади.
Ҳосил бўлган яшил масса органик мульча вазифасини бажаради ва аста-секин парчаланади.
Бу усул майдон бир муддат ишлатилмайдиган бўлса айниқса қулай.
Масалан:
ўрдик → яшил массани юзага ёйдик → кейинги экишгача қолдирдик.
Аммо янги яшил массани жуда қалин қатлам қилиб ташлаш яхши эмас. Ортиқча намликда у зичлашиб, ҳаво алмашинувига халақит бериши мумкин.
2-усул. Юқори қатламга енгил аралаштириш
Тупроқни тўлиқ ағдариш шарт эмас. Ўрилган массани тупроқнинг юқори қатламига енгил аралаштириш мумкин.
Бу сидератни бутунлай юзада қолдириш билан тўлиқ чопиб ҳайдаш ўртасидаги усулдир.
Муҳими — кўп миқдордаги янги ўсимлик массасини чуқур кўмиб юбормаслик.
Органик қолдиқларнинг парчаланиши учун кислород ҳам керак.
3-усул. Чопиб, тупроққа ағдариб аралаштириш
Бундай усулдан ҳам фойдаланиш мумкин.
Масалан, анъанавий тупроқ ишлов бериш усулидан фойдалансangiz ва майдонни кейинги экин олдидан барибир чопиб ҳайдашингиз керак бўлса, сидерат қолдиқларини ҳам тупроққа аралаштириш мумкин.
Аммо буни фақат «сидератни албатта кўмиш керак» деган тушунча сабабли қилиш шарт эмас.
Айниқса тупроқнинг табиий тузилишини сақлашга ҳаракат қилаётган бўлсангиз, чуқур ағдариб ҳайдашни чеклаш маъқул.
Илдизлар билан нима бўлади?
Бу муҳим жиҳатни кўпчилик унутади.
Сидерат ўрилгандан кейин унинг илдиз тизими тупроқда қолади.
Вақт ўтиши билан илдизлар қурийди ва парчаланади. Тупроқда органик қолдиқлар қолади, йирик илдизлардан кейин эса майда каналлар пайдо бўлиши мумкин.
Шунинг учун яшил массани юзадан олиб ташласангиз ҳам, илдизлар ўз ролини давом эттиради.
Қачон сидератни юзада қолдириш яхши?
Яшил массани юзада қолдириш мумкин, агар:
- тупроқ тез қуриб қоладиган бўлса;
- майдон бир муддат бўш турадиган бўлса;
- қўшимча мульча керак бўлса;
- тупроқни камроқ безовта қилмоқчи бўлсангиз;
- кейинги экин учун дарҳол янги эгат тайёрлаш талаб қилинмаса.
Бу усул енгил ва тез қурийдиган тупроқларда айниқса фойдали бўлиши мумкин.
Оғир лой тупроқда нима қилиш керак?
Лой тупроқда битта сидератни кўмишнинг ўзи тупроқни бирданига юмшатиб юборади деб кутмаслик керак.
Бу ерда тизимли ёндашув муҳимроқ:
органик модда + сидератлар + мульча + тупроқни кам зичлаштириш.
Сидератларнинг илдизлари вақт ўтиши билан тупроқ тузилишини яхшилашга ёрдам бериши мумкин. Органик қолдиқлар эса парчалангандан кейин тупроқ таркибини қўллаб-қувватлайди.
Аммо бундай ўзгаришлар вақт талаб қилади.
Қачон ўриш керак?
Сидератнинг тўлиқ пишиб, кўп уруғ ҳосил қилишини кутмаган маъқул.
Кўплаб сидератлар учун ғунчалаш ёки гуллашнинг бошланиши яхши мўлжал бўлиши мумкин.
Бу пайтда ўсимлик етарли яшил масса ҳосил қилган, лекин ҳали ҳаддан ташқари дағал бўлиб улгурмаган бўлади.
Агар сидерат ўсиб кетган бўлса ҳам, уни ўриш мумкин. Асосийси, уруғларнинг оммавий етилишига йўл қўймаслик.
Кейинги экин олдидан нима қилиш керак?
Бу вақтга боғлиқ.
Агар кейинги экингача бир неча ҳафта бўлса, яшил массани юзада қолдириш ёки тупроқнинг юқори қатламига енгил аралаштириш мумкин.
Агар экиш жуда тез орада бўлса, катта миқдордаги янги яшил масса эгат тайёрлашга халақит бериши мумкин.
Бундай ҳолда массани бир қисмини олиб ташлаб, қолганини мульча сифатида ишлатиш мумкин.
Оддий схема
Мураккаблаштиришни хоҳламасангиз, қуйидагини эслаб қолинг:
Сидерат ўсди → ўрилди → албатта кўмиш шарт эмас.
Кейин:
мульча керак бўлса — юзада қолдиринг;
юқори қатламни тайёрлаш керак бўлса — енгил аралаштиринг;
майдонни барибир анъанавий усулда ҳайдасангиз — қолдиқларни тупроққа аралаштиришингиз мумкин.
Демак, барча томорқалар учун битта ягона тўғри усул йўқ.
Асосий хулоса
Сидератлар — албатта «чуқур кўмиб юборилиши керак бўлган» материал эмас.
Уларнинг вазифаси тупроққа ёрдам бериш: уни ёпиш, органик масса бериш, биологик жараёнларни қўллаб-қувватлаш ва ўсимликлар учун шароитни яхшилаш.
Шунинг учун кўп ҳолларда қуйидаги схеманинг ўзи етарли:
экиш → ўстириш → ўриш → юзада қолдириш.
Чуқур ағдариб ҳайдашни эса фақат сиз фойдаланаётган тупроққа ишлов бериш тизимида бунга ҳақиқий эҳтиёж бўлса қўллаш керак.
Баъзан тупроқни ортиқча безовта қилмасликнинг ўзи ҳам тўғри қарор.