Лой тупроқ унумдор бўлиши мумкин, аммо у билан ишлаш осон эмас.

Ёмғирдан кейин у ёпишқоқ ва оғир бўлади, қуригандан кейин эса қаттиқ кесакларга айланиши мумкин. Сув зич қатламга ёмон сингади, илдизларга ҳаво етишмайди ва бундай тупроқда ишлаш қийинлашади.

Бундай тупроқни аста-секин яхшилаш усулларидан бири — сидерат экинларини экиш.

Сидератлар ҳосил олиш учун эмас, балки ўриб ташлангандан ёки тупроққа қайтарилгандан кейин органик масса ҳосил қилиш ва тупроқ тузилишини яхшилаш учун етиштирилади.

Сидератлар лой тупроққа қандай ёрдам беради?

Асосий ишни ўсимликларнинг илдизлари бажаради.

Илдизлар зич тупроққа кириб бориб, майда каналлар ҳосил қилади. Илдизлар нобуд бўлгандан кейин бу каналлар тупроқда қолади ва сув ҳамда ҳавонинг ҳаракатини яхшилаши мумкин.

Ўсимликнинг ер устки қисми эса ўрилгандан кейин органик модда манбаига айланади.

Натижада аста-секин:

• тупроқ тузилиши;
• ҳаво алмашинуви;
• сув ўтказувчанлиги;
• тупроқ организмларининг фаоллиги;
• органик моддалар миқдори

яхшиланиши мумкин.

Аммо муҳим жиҳат бор: сидератлар лой тупроқни бир зумда юмшатиб юбормайди.

Агар тупроқ жуда зичлашган бўлса, натижа одатда аста-секин пайдо бўлади.

Қайси сидератларни танлаш мумкин?

Лой тупроқ учун битта универсал ўсимлик йўқ.

Танлов экиш вақтига, ундан кейин экиладиган экинга ва ҳудуднинг иқлимига боғлиқ.

1. Сули

Сули оғир тупроқни яхшилаш учун қулай вариантлардан биридир.

Унинг илдиз тизими яхши ривожланади, нобуд бўлган илдизлар эса тупроқда органик қолдиқ қолдиради.

Афзалликлари:

• тез ривожланади;
• кўп яшил масса ҳосил қилади;
• мос шароитда кузги экиш учун қулай;
• етиштириш нисбатан осон.

Айниқса дуккакли экинлар билан аралаштириб экилганда фойдали бўлиши мумкин.

2. Фацелия

Фацелия кўплаб тупроқ турлари учун мос универсал сидератлардан биридир.

У қуйидагилар билан қадрланади:

• тез ўсиши;
• яхши яшил масса ҳосил қилиши;
• илдиз тизимининг ривожланганлиги;
• вегетация даврининг нисбатан қисқалиги.

Яна бир афзаллиги — у карамдошлар оиласига кирмайди. Шу сабабли алмашлаб экишда қулай.

3. Мойли редиска

Мойли редиска қисқа вақт ичида кучли илдиз тизимини шакллантиради.

Унинг илдизлари зич қатламларга кириб бориб, тупроқда биологик каналлар ҳосил қилиши мумкин.

Оғир тупроқнинг тузилишини яхшилаш мақсадида бу сидерат қизиқарли вариант ҳисобланади.

Аммо бир марта экиш билан тупроқдаги барча зичланиш йўқолишини кутмаслик керак.

4. Хантал

Хантал тез ўсади ва яхши яшил масса ҳосил қилади.

Уни кўплаб экинлардан олдин сидерат сифатида ишлатиш мумкин.

Аммо муҳим жиҳат бор: хантал карамдошлар оиласига киради.

Шунинг учун карам, редиска, турп ва шу оилага мансуб бошқа экинлардан олдин уни мунтазам экиш мақсадга мувофиқ эмас, айниқса участкада касаллик ёки зараркунандалар билан боғлиқ муаммолар бўлса.

5. Вика ва бошқа дуккаклилар

Дуккакли сидератларнинг ўзига хос афзаллиги бор: улар тугунак бактериялари билан ҳамкорлик қилиб, тупроқ-ўсимлик тизимида азотнинг тўпланишига ёрдам беради.

Лой тупроқ учун яхши вариантлардан бири:

сули + вика.

Бунда ўсимликлар бир-бирини тўлдиради:

• сули кўп ўсимлик массасини беради;
• вика дуккакли экин ҳисобланади;
• аралаш экин ер юзасини яхшироқ қоплайди;
• илдизлар турли қатламларда ишлайди.

6. Нўхат

Нўхатни ҳам сидерат сифатида ишлатиш мумкин.

У айниқса дуккакли экиндан фойдаланишни хоҳлаганда қулай.

Аммо оғир тупроқни яхшилаш учун уни кўпинча аралашмада ишлатиш маъқулроқ.

Жавдар лой тупроққа мос келадими?

Жавдарни сидерат сифатида ишлатиш мумкин, аммо мен уни айнан лой тупроқни яхшилаш учун биринчи ўринга қўймаган бўлардим.

Унинг илдиз тизими кучли ва ўсимлик массаси кўп бўлади. Бу тупроқ тузилиши учун фойдали бўлиши мумкин.

Аммо жавдарнинг айрим хусусиятлари бор:

• сувни фаол истеъмол қилиши мумкин;
• кўп углеродли ўсимлик массаси ҳосил қилади;
• кеч ўрилса, дағаллашади;
• кўп массасини тупроққа сифатли аралаштириш қийинроқ.

Шунинг учун оғир лой тупроқни ортиқча қийинчиликсиз аста-секин яхшилаш мақсадида аввал сули, фацелия, мойли редиска ва мос аралашмаларни кўриб чиқиш мумкин.

Нима учун аралаш сидератлар яхши?

Ҳар бир ўсимликнинг илдиз тизими ва вазифаси ҳар хил.

Масалан:

сули + вика

ёки

сули + фацелия

битта ўсимликни доимий экишга қараганда хилма-хилроқ натижа бериши мумкин.

Аралашма:

• турли хил илдизларни;
• кўпроқ ўсимлик қолдиқларини;
• тупроқ юзасининг яхшироқ қопланишини;
• хилма-хил органик моддаларни

таъминлаши мумкин.

Аммо аралашмани кейинги экин ва экиш муддатини ҳисобга олиб танлаш керак.

Сидератларни қачон экиш керак?

Бу экиннинг ўзига ва ҳудудга боғлиқ.

Сабзавот етиштириладиган участкада иккита асосий усул мавжуд.

Асосий экин йиғиб олингандан кейин

Бўшаган эгатни сидерат билан экиш мумкин.

Бу айниқса мавсум охирида фойдали.

Асосий экиндан олдин

Баъзи тез ўсадиган сидератларни олдиндан экиб, етарли яшил масса ҳосил қилгач, асосий экин экилишидан олдин ўриб ташлаш мумкин.

Бу ерда сидерат билан кейинги экин орасида етарли вақт қолдириш муҳим.

Сидератларни албатта чопиб, ағдариб ташлаш керакми?

Йўқ.

Бу кенг тарқалган хатолардан биридир.

Сидератни:

• ўриб ташлаш;
• ўсимлик қолдиқларини юзада қолдириш;
• тупроқнинг устки қатламига енгил аралаштириш;
• мульча сифатида фойдаланиш

мумкин.

Қайси усулни танлаш ўсимлик турига, яшил масса миқдорига ва участканинг кейинги фойдаланишига боғлиқ.

Оғир тупроқда кўп миқдордаги янги яшил массани чуқур кўмиш ҳар доим ҳам энг яхши усул эмас.

Сидератни қачон ўриш керак?

Ўсимлик тўлиқ етилиб, уруғ бергунча кутмаслик маъқул.

Кўпчилик сидератлар учун яхши вақт — ўсимлик яхши яшил масса ҳосил қилган, аммо ҳали дағаллашиб улгурмаган фаол ўсиш давридир.

Уруғ ҳосил бўлишига йўл қўйилса, сидератнинг ўзи бегона ўтга айланиши мумкин.

Айниқса уруғи осон тўкиладиган ўсимликларни назорат қилиш керак.

Сидератни шунчаки тупроқ юзасида қолдириш мумкинми?

Ҳа.

Агар участка дарҳол бошқа экин учун ишлатилмаса, ўрилган массани мульча сифатида юзада қолдириш мумкин.

У аста-секин парчаланиб, тупроққа органик моддаларни қайтаради.

Бу лой тупроқ учун айниқса фойдали, чунки органик моддалар тупроқ заррачаларининг барқарорроқ тузилишини шакллантиришга ёрдам беради.

Жуда оғир лой тупроқ билан нима қилиш керак?

Агар тупроқ шунчалик зич бўлсаки, белкурак унга зўрға кирса, муаммони фақат сидератлар ёрдамида тезда ҳал қилиб бўлмайди.

Яхшиси комплекс ёндашувдан фойдаланинг:

сидератлар + органик моддалар + мульчалаш + тупроқни ортиқча зичлаштирмаслик.

Айниқса ёмғирдан кейин лой тупроқ ёпишқоқ ҳолатда бўлганда унинг устида юрмаслик муҳим.

Бу пайтда тупроқни доим босиш ёки оғир техникадан фойдаланиш унинг тузилишини янада бузиши мумкин.

Компост қўшиш керакми?

Ҳа, агар имконият бўлса, қўшиш фойдали.

Сидератлар ва компост бир-бирини яхши тўлдиради.

Сидератлар тирик илдизлар ва ўсимлик қолдиқлари орқали ишлайди, компост эса тупроққа тайёр органик моддаларни қўшади.

Шунинг учун оғир лой тупроқ учун яхши амалий ёндашув:

сидерат экиш → ўстириш → ўриш → юзада қолдириш ёки енгил аралаштириш → органик модда қўшиш → яна ўсимлик етиштириш.

Бу жараён тупроқни аста-секин ўзгартиради.

Нима қилмаслик керак?

Бир нечта кенг тарқалган хатолар бор.

Бир марта экиб, дарҳол натижа кутманг

Лой тупроқ бир неча ҳафтада енгил ва юмшоқ бўлиб қолмайди.

Доим бир хил сидератни экманг

Экинларни алмаштириб туриш илдиз тизимини хилма-хил қилади ва айрим касалликлар билан боғлиқ хавфларни камайтиради.

Уруғ етилишига йўл қўйманг

Акс ҳолда сидерат бегона ўтга айланиши мумкин.

Жуда кўп янги массани чуқур кўмманг

Органик моддаларнинг парчаланиши вақт ва мос шароит талаб қилади. Нотўғри кўмилса, вақтинчалик азот танқислиги юзага келиши ва ўсимликлар учун шароит ёмонлашиши мумкин.

Нам лой тупроқ билан ишламанг

Бу энг муҳим тавсиялардан биридир.

Нам лой тупроқни зарурат бўлмаса қазиманг ва юмшатманг.

У жуда тез зичлашади, қуригандан кейин эса қаттиқ кесакларга айланади.

Кичик томорқа учун оддий вариант

Агар ишни мураккаблаштиришни истамасангиз, оддий схемадан бошлашингиз мумкин.

Сабзавотлар йиғиб олингандан кейин:

1. Касалланган ўсимлик қолдиқларини олиб ташланг;
2. Тупроқ юзасини енгил тайёрланг;
3. Сули, фацелия ёки мос аралашмани сепинг;
4. Ўсимликлар яшил масса ҳосил қилишига имкон беринг;
5. Уруғ ҳосил бўлишидан олдин ўриб ташланг;
6. Массани юзада қолдиринг ёки тупроқнинг устки қатламига енгил аралаштиринг;
7. Баҳорда қолдиқлар етарли даражада парчалангандан кейин асосий экинни эккан маъқул.

Агар участка имкони берса, унинг бир қисмини ҳар йили сидератларга ажратиш мумкин.

Бир неча мавсумдан кейин тупроқ тузилишидаги фарқ анча сезиларли бўлиши мумкин.

Асосий хулоса

Лой тупроқни юмшатиш учун уни доимо ағдариб қазиш ёки катта миқдорда қум ташиш шарт эмас.

Органик моддалар миқдорини аста-секин ошириш ва ўсимликлардан тупроқ билан ишлайдиган «тирик восита» сифатида фойдаланиш анча оқилона.

Бошлаш учун:

сули → фацелия → мойли редиска → сули ва дуккаклилар аралашмаси

каби вариантларни кўриб чиқиш мумкин.

Энг муҳими — дарҳол натижа кутмаслик.

Яхши тупроқ аста-секин шаклланади.

Сидератлар мўъжизавий восита эмас, аммо уларни органик моддалар, мульчалаш ва тўғри ишлов бериш билан мунтазам қўллаш оғир лой тупроқнинг тузилишини сезиларли даражада яхшилашга ёрдам беради.