Кузги жавдар машҳур сидератлардан биридир.

У тез яшил масса ҳосил қилади, бегона ўтлар билан яхши рақобатлашади, тупроқни эрозиядан ҳимоя қилади ва кучли илдиз тизимига эга.

Бир қарашда, лой тупроқ учун ҳам жуда яхши вариантдек кўринади.

Аммо бир муҳим жиҳат бор.

Айнан оғир лой тупроқда жавдар ҳар доим ҳам энг яхши танлов эмас.

Бунга сабаб жавдарнинг ёмон сидерат эканида эмас. Муаммо унинг хусусиятлари билан лой тупроқнинг хусусиятлари бирлашганда юзага келади.

Нима учун жавдар бегона ўтларни яхши бостиради?

Жавдар тезда бўш жойларни эгаллайди ва зич ўсимлик қопламини ҳосил қилади.

Бундан ташқари, у кўп миқдорда ўсимлик қолдиқларини ҳосил қилади. Ўрилгандан ёки қуригандан кейин бу қолдиқлар тупроқ юзасини қоплаши мумкин.

Натижада бегона ўтлар учун:

• ёруғлик олиш;
• бўш жойни эгаллаш;
• баҳорда ривожланиш;
• сув ва озуқа учун рақобат қилиш

қийинлашади.

Шунинг учун жавдар тупроқни тез ёпиш ва бегона ўтларни бостириш керак бўлган жойларда фойдали.

Аммо бегона ўтларни бостириш учун яхши бўлган хусусиятлар оғир лой тупроқни яхшилаш учун ҳар доим ҳам қулай эмас.

Асосий муаммо — кўп ва дағал органик масса

Жавдар жуда катта миқдорда ўсимлик қолдиқларини ҳосил қилиши мумкин.

Агар вақтида ўрилса, бу масса билан ишлаш осонроқ.

Аммо кечроқ босқичгача кутиб турилса, поялари дағаллашади ва таркибида углеродли моддалар кўпаяди.

Бундай массани тупроққа аралаштирганда микроорганизмлар уни парчалаш учун азотдан фойдаланади.

Натижада ўсимликлар учун мавжуд азот вақтинча камайиши мумкин.

Бу айниқса жавдардан кейин дарҳол озуқа моддаларга талабчан экин экилса, ноқулай.

Нима учун бу айнан лой тупроқда муҳим?

Оғир лой тупроқ баҳорда секинроқ исийди ва ортиқча намликни узоқроқ сақлаши мумкин.

Агар бунга катта миқдордаги ёмон парчаланаётган ўсимлик қолдиқлари қўшилса, экин майдонини кейинги экишга тайёрлаш қийинлашиши мумкин.

Шунинг учун кичик томорқада кейинчалик яна қайта ишлаш керак бўладиган жуда катта миқдордаги дағал масса ҳосил қилиш ҳар доим ҳам оқилона эмас.

Иккинчи муаммо — жавдар кўп сув истеъмол қилади

Жавдар кучли илдиз тизимига эга ва фаол ривожланади.

Бу унинг афзаллиги, аммо айрим шароитларда камчилиги ҳам бўлиши мумкин.

Намлик етишмайдиган участкада жавдар сезиларли миқдорда сув сарфлаши мумкин.

Куз-қиш даврида бу одатда муаммо эмас.

Аммо баҳорда жавдар фаол ўсишда давом этса ва уни кеч ўрилса, кейинги экин билан сув учун рақобат қилиши мумкин.

Бу айниқса баҳори иссиқ ва қуруқ бўлган ҳудудларда муҳим.

Учинчи муаммо — кучли илдизлар лой тупроқни дарҳол юмшатиб юбормайди

Кўпинча шундай фикр учрайди:

«Жавдарнинг илдизлари кучли, демак у лой тупроқни жуда яхши юмшатади».

Ҳаммаси ҳам шунчалик оддий эмас.

Ҳа, жавдар илдизлари тупроққа кириб, биологик каналлар ҳосил қилади.

Илдизлар нобуд бўлгандан кейин бу каналлар сув ва ҳавонинг ҳаракатини яхшилаши мумкин.

Аммо тупроқ жуда зичлашган бўлса, бир марта жавдар экиш муаммони ҳал қилмайди.

Жуда зич лой тупроқда ёш илдизларнинг чуқур кириб бориши ҳам қийин бўлади.

Шунинг учун бир мавсумдан кейин оғир лой тупроқ бутунлай юмшаб кетишини кутмаслик керак.

Тўртинчи муаммо — жавдар жуда фаол рақобатлашади

Жавдар фақат бегона ўтлар билан рақобатлашмайди.

У бошқа ўсимликлар билан ҳам фаол рақобат қилиши мумкин.

Агар ўриш вақтини ўтказиб юборсангиз, ўсимлик ривожланишда давом этади, дағаллашади ва янада кўп масса ҳосил қилади.

Агар уруғлари тўкилиб кетса, тартибли сидерат ўрнига ўз-ўзидан кўпаядиган ўсимлик пайдо бўлиши мумкин.

Шунинг учун жавдарни «ўзи қуриб қолгунча» участкада қолдириш яхши фикр эмас.

Бешинчи муаммо — жавдардан кейин эгатни тайёрлаш қийинроқ

Тасаввур қилинг:

кузда жавдар экилди → баҳорда яхши қишлади → тез ўсишни бошлади.

Энди уни ўз вақтида олиб ташлаш керак.

Агар яшил масса кам бўлса, бу осон.

Агар масса кўп ва поялари дағал бўлса, кўпроқ иш талаб қилинади:

• ўриш;
• олиб ташлаш ёки майдалаш;
• қолдиқларни тўғри жойлаштириш;
• қисман парчаланишини кутиш;
• кейинги экин учун тупроқни тайёрлаш.

Катта майдон учун бу мақбул бўлиши мумкин.

Кичик томорқада эса ортиқча ишни камайтириш мақсадида қулайроқ сидерат танлаш мумкин.

Жавдар ўрнига нимани танлаш мумкин?

Агар асосий мақсад лой тупроқни аста-секин яхшилаш бўлса, бошқа вариантларни ҳам кўриб чиқиш мумкин.

Сули

Сули назорат қилиш осонроқ бўлган сидератлардан биридир ва аралашмалар учун ҳам яхши мос келади.

Айниқса:

сули + вика

аралашмаси қизиқарли вариант.

Сули ўсимлик массаси ва илдиз тизимини беради, вика эса дуккакли ўсимлик ҳисобланади.

Фацелия

Фацелия тез ривожланади ва кўплаб тупроқ турларига мос келади.

У ортиқча дағал поялар ҳосил қилмайдиган, нисбатан тез ўсувчи сидерат керак бўлганда қулай.

Мойли редиска

Агар асосий мақсад зич тупроқ қатламлари билан ишлаш бўлса, мойли редискани кўриб чиқиш мумкин.

Унинг илдиз тизими яхши ривожланган ва зич қатламларга кириб бориши мумкин.

Аралашмалар

Лой тупроқ учун кўпинча бир хил ўсимликни доимий экишдан кўра аралаш сидератлар қизиқарлироқ.

Масалан:

сули + вика

соф жавдар экинидан кўра амалийроқ бўлиши мумкин.

Жавдарни қачон барибир экиш мумкин?

Жавдардан бутунлай воз кечиш шарт эмас.

Унинг фойдали томони кўп.

Жавдар айниқса қуйидаги мақсадларда яхши:

• тупроқни тез ёпиш;
• бегона ўтларни бостириш;
• участкани эрозиядан ҳимоя қилиш;
• кўп миқдорда ўсимлик қолдиғи олиш;
• қишда тупроқ юзасини ёпиқ ҳолда сақлаш.

Демак, савол:

«Жавдар яхши сидератми ёки ёмонми?»

эмас.

Тўғри савол:

«Мен жавдардан қандай мақсадда фойдаланмоқчиман?»

Агар асосий вазифа бегона ўтларни бостириш ва тупроқни ҳимоя қилиш бўлса, жавдар жуда фойдали бўлиши мумкин.

Агар мақсад оғир лой тупроқни ортиқча меҳнатсиз яхшилаш бўлса, бошқа вариантларни ҳам солиштириш керак.

Лой тупроқда жавдарни муаммосиз қандай ишлатиш мумкин?

Агар жавдар экишга қарор қилсангиз, бир нечта қоидага риоя қилинг.

Уни ҳаддан ташқари ўстириб юборманг

Поялари жуда дағал бўлиб кетишидан олдин ўриб олиш маъқул.

Уруғ тўкилишга йўл қўйманг

Акс ҳолда сидерат кейинчалик бегона ўтга айланиши мумкин.

Жуда катта массани чуқур кўмманг

Кўп миқдордаги янги ўсимлик қолдиқларини чуқур тупроққа яшириш маъқул эмас.

Кейинги экинни ҳисобга олинг

Жавдардан кейин озуқа моддаларга, айниқса мавжуд азотга талаби юқори бўлган экинни ўйламасдан дарҳол экманг.

Намликни кузатинг

Баҳорда қурғоқчилик бўлса, жавдарни ўз вақтида ўриб олишни кечиктирманг.

Энг муҳими

Жавдарнинг кучли томонлари ҳақиқатан ҳам кўп.

У:

бегона ўтларни яхши бостиради + тупроқни ҳимоя қилади + кўп ўсимлик массаси беради + кучли илдиз тизимини ҳосил қилади.

Аммо айнан шу хусусиятлар оғир лой тупроқни тез ва ортиқча меҳнатсиз яхшилаш мақсадида айрим ҳолларда камчиликка айланиши мумкин.

Шунинг учун жавдарни ёмон сидерат деб бўлмайди.

Тўғрироқ фикр:

лой тупроқ учун жавдар — махсус вазифага мос восита, универсал ечим эмас.

Агар мақсад тупроқ тузилишини яхшилаш бўлса, сули, фацелия, мойли редиска ва дуккаклилар билан аралашмаларни ҳам кўриб чиқиш маъқул.

Агар эса участканинг асосий муаммоси бегона ўтлар бўлса, жавдар айнан керакли сидерат бўлиши мумкин.