Баъзан одам деярли ҳеч қандай жисмоний иш қилмайди, аммо кун охирига келиб ўзини жуда чарчаган ҳис қилади. Оғир иш ҳам, узоқ юриш ҳам, машқ ҳам бўлмаган, лекин барибир куч қолмайди. Бунинг сабаби нимада?
Чарчоқ ҳар доим ҳам жисмоний зўриқиш натижаси эмас. Организм доимо ишлайди: мия, юрак, нафас олиш тизими, мушаклар, иммун тизими ва моддалар алмашинуви тинмай фаолиятда бўлади. Шунинг учун ҳатто ташқи томондан қараганда осойишта ўтган кундан кейин ҳам чарчоқ пайдо бўлиши мумкин.
Мия ҳам чарчайди
Ўтириб ишлаш жисмоний юклама йўқ дегани эмас.
Кун давомида мия жуда кўп маълумотни қайта ишлайди: биз ўқиймиз, гаплашамиз, қарор қабул қиламиз, хабарларга жавоб берамиз, янгиликларни кузатамиз, режалар тузамиз ва доимо бир вазифадан бошқасига ўтамиз.
Айниқса, вазифаларни тез-тез алмаштириш одамни анча чарчатиши мумкин. Жисмонан деярли ҳаракат қилмаган одам ҳам кечқурун ўзини бутунлай ҳолдан тойган ҳис қилиши мумкин.
Уйқу етишмаслиги — энг кўп учрайдиган сабаблардан бири
Агар организм кечаси етарлича дам олмаса, тўпланган чарчоқ йўқолмайди.
Бунда нафақат уйқу давомийлиги, балки унинг сифати ҳам муҳим. Тез-тез уйғониш, кеч ухлаш, тартибсиз уйқу режими, ухлашдан олдин экранга узоқ қараш ва куннинг иккинчи ярмида кофеин истеъмол қилиш тикланишга халақит бериши мумкин.
Агар одам мунтазам равишда эрталаб ҳам чарчоқ билан уйғонса, аввало уйқу ҳолатига эътибор бериш керак.
Доимий руҳий зўриқиш ҳам кучни олади
Стресс ҳар доим ҳам кучли ҳаяжон сифатида сезилмайди. Баъзан бу муаммолар ҳақида тинмай ўйлаш, асабийлик, хавотир, ҳамма нарсани назорат қилишга уриниш ёки умуман бўшаша олмаслик шаклида намоён бўлади.
Бундай ҳолатда асаб тизими узоқ вақт давомида зўриқиш ҳолатида қолади. Шунинг учун одам: «Бугун ҳеч нарса қилмадим», деб ўйлаши мумкин. Аслида эса у бутун кун руҳий босим остида бўлган.
Руҳий зўриқиш ҳам айрим жисмоний меҳнат турлари каби одамни ҳолдан тойдириши мумкин.
Ҳаракатнинг камлиги ҳам чарчоқни кучайтириши мумкин
Бир қарашда, одам қанча кам ҳаракат қилса, шунча кам чарчаши керакдек туюлади. Аммо организм бироз бошқача ишлайди.
Мунтазам ва меъёридаги жисмоний фаоллик юрак-қон томир тизими, мушаклар ва моддалар алмашинувини яхши ҳолатда сақлашга ёрдам беради. Шу сабабли сайр қилиш ёки бошқа енгил жисмоний фаолликдан кейин одам кўпинча ўзини тетикроқ ҳис қилади.
Бу чарчаган пайтда оғир машқлар қилиш керак дегани эмас. Кўпинча оддий юриш ва узоқ вақт ўтириб қолмасликнинг ўзи фойдали.
Овқатланиш ва суюқлик ҳам муҳим
Организм нормал ишлаши учун энергия, оқсил, ёғлар, углеводлар, витаминлар, минераллар ва суюқлик керак.
Тартибсиз ёки бир хил овқатланиш умумий ҳолат ва иш қобилиятига таъсир қилиши мумкин. Айрим одамларда узоқ вақт овқатланмаслик ёки жуда оғир овқатдан кейин ҳолсизлик пайдо бўлади.
Суюқлик етишмаслиги ҳам ҳолсизлик, бош оғриғи ва диққатнинг пасайишига олиб келиши мумкин.
Аммо муҳим жиҳати шундаки, ҳар қандай чарчоқ витамин етишмаслиги дегани эмас. Фақат чарчоқ сабабли ўзбошимчалик билан кўп миқдорда витамин ва минерал қўшимчаларини қабул қилиш тўғри эмас.
Қаҳва чарчоқни вақтинча яшириши мумкин
Кофеин ҳушёрлик ва диққатни вақтинча ошириши мумкин. Аммо у чарчоқ сабабини бартараф этмайди.
Уйқу етишмаслигини доим кўп қаҳва билан қоплашга уриниш ўзига хос айлана ҳосил қилиши мумкин: одам ёмон ухлайди, эрталаб ўзини тетиклаштириш учун қаҳва ичади, кечқурун эса кофеин яна яхши ухлашга халақит беради.
Шунинг учун қаҳвани дам олишнинг ўрнини босадиган восита сифатида эмас, оддий ичимлик сифатида қабул қилиш маъқул.
Баъзан чарчоқ касаллик белгиси бўлиши мумкин
Агар чарчоқ узоқ вақт давом этса, кучайса ёки кундалик ҳаётга сезиларли даражада халақит берса, уни фақат ёш, стресс ёки «витамин етишмаслиги» билан изоҳлаш керак эмас.
Доимий ёки кучли ҳолсизлик камқонлик, қалқонсимон без фаолиятининг бузилиши, айрим инфекциялар, моддалар алмашинуви бузилишлари, уйқу муаммолари ҳамда юрак-қон томир, нафас олиш ва бошқа тизимлар касалликларида кузатилиши мумкин.
Айниқса чарчоқ билан бирга қуйидаги белгилар пайдо бўлса, эътиборли бўлиш керак:
-
нафас қисиши;
-
кўкракда оғриқ ёки босим;
-
ҳушдан кетиш ёки кучли бош айланиши;
-
сабабсиз вазн йўқотиш;
-
узоқ давом этадиган иситма;
-
юрак уришининг сезиларли тезлашиши;
-
одатдагидан кучли уйқучанлик;
-
иш қобилиятининг кескин пасайиши;
-
бошқа янги ёки хавотирли белгилар.
Бундай вазиятда фақат қаҳва ёки қўшимчалар билан муаммони ҳал қилишга уринмасдан, шифокорга мурожаат қилиб сабабини аниқлаш маъқул.
Ўзингиз нима қила оласиз?
Агар хавотирли белгилар бўлмаса, оддий нарсалардан бошлаш мумкин:
Уйқуга эътибор беринг. Етарли ухлашга ва имкон қадар барқарор уйқу режимига риоя қилишга ҳаракат қилинг.
Кўпроқ ҳаракат қилинг. Ҳар куни пиёда юриш ва меъёридаги жисмоний фаоллик доимий ўтириб қолишдан фойдалироқ.
Етарли суюқлик ичинг. Суюқликка бўлган эҳтиёж одамга, овқатланишга, об-ҳавога ва жисмоний фаолликка қараб фарқ қилади.
Турли хил овқатланинг. Рационда оқсилга бой маҳсулотлар, сабзавотлар, мевалар, дон маҳсулотлари ва организмга керакли озуқа моддаларини берадиган бошқа маҳсулотлар бўлиши керак.
Мияга дам беринг. Баъзан телефон, янгиликлар ва иш вазифаларидан бир неча дақиқа узоқлашиш яна бир пиёла қаҳвадан кўра фойдалироқ бўлади.
Чарчоқни фақат тетиклаштирувчи воситалар билан босманг. Агар организм доимо дам олишни талаб қилаётган бўлса, бунинг сабабини аниқлаш керак.
Асосий хулоса
Жисмоний зўриқишсиз чарчаш — ҳақиқий ҳолат. Биз нафақат мушаклар фаолиятидан, балки уйқу етишмаслиги, доимий руҳий зўриқиш, ахборот юкламаси, камҳаракатлилик ва бошқа омиллардан ҳам чарчаймиз.
Шунинг учун оддий чарчоқ пайтида аввало ҳаёт тарзимизга қараш фойдали: қандай ухлаяпмиз, қандай овқатланяпмиз, қанча ҳаракат қиляпмиз ва қанчалик тўғри дам оляпмиз.
Агар чарчоқ доимий, ноодатий бўлиб қолса ёки бошқа белгилар билан бирга кузатилса, унинг сабабини шифокор билан аниқлаш керак.
Баъзан кучни қайтаришнинг энг яхши йўли янги тетиклаштирувчи восита излаш эмас, балки кучимизni айнан нима олаётганини тушунишдир.