Ba’zi oziq-ovqat mahsulotlari yorlig‘ida E338 — ortofosfor kislotasi degan yozuvni uchratish mumkin. Ayniqsa, u ayrim alkogolsiz ichimliklarda, xususan kola turidagi ichimliklarda ko‘p uchraydi.

«Kislota» degan so‘zni ko‘rgan odamda mahsulot zararli degan xavotir paydo bo‘lishi mumkin. Ammo mahsulot tarkibida E338 mavjudligi uning avtomatik ravishda xavfli ekanini anglatmaydi.

Keling, ortofosfor kislotasi nima ekanini, nima uchun oziq-ovqatga qo‘shilishini va qaysi holatlarda fosfor miqdoriga alohida e’tibor berish kerakligini ko‘rib chiqamiz.

E338 — ortofosfor kislotasi nima?

Ortofosfor yoki fosfor kislotasi — oziq-ovqat sanoatida E338 oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ishlatiladigan kimyoviy birikma.

Xalqaro oziq-ovqat qo‘shimchalari tizimida uning INS raqami 338. JECFA — FAO/JSSTning Oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspertlar qo‘mitasi — E338ni, jumladan, kislotalilikni tartibga soluvchi oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ko‘rsatadi.

Yevropa Ittifoqida fosfor kislotasi va boshqa fosfatlar belgilangan shartlar asosida oziq-ovqat qo‘shimchalari sifatida ruxsat etilgan. EFSA ularning xavfsizligini alohida qayta baholagan.

Nima uchun E338 mahsulotlarga qo‘shiladi?

Ortofosfor kislotasining asosiy vazifasi — kislotalilikni tartibga solish.

U:

• nordon ta’m berish;
• pH darajasini tartibga solish;
• ayrim mahsulotlarni barqarorlashtirish;
• mahsulotning texnologik xususiyatlarini ta’minlash;
• mahsulotni saqlash jarayoniga yordam berish

uchun ishlatilishi mumkin.

E338 ayniqsa kola turidagi alkogolsiz ichimliklar bilan mashhur.

Ammo E338ni barcha fosfatlar bilan tenglashtirmaslik kerak. Ular turli birikmalar bo‘lsa-da, barchasi fosfor manbai bo‘lishi mumkin.

E338 qaysi mahsulotlarda uchraydi?

Eng mashhur manba — kola va ayrim boshqa gazlangan ichimliklar.

E338 ayrim:

• ta’m berilgan alkogolsiz ichimliklar;
• jele va desertlar;
• kislotalilikni tartibga solish talab qilinadigan boshqa qayta ishlangan mahsulotlarda

ham qo‘llanishi mumkin.

Muayyan qo‘shimcha bor-yo‘qligini mahsulot yorlig‘idan tekshirish kerak: har bir gazlangan ichimlik tarkibida E338 bo‘lavermaydi.

Ilmiy adabiyotlarda E338 ayniqsa kola va shunga o‘xshash ichimliklar bilan bog‘lanadi.

E338ning foydasi bormi?

Bu yerda muhim farqni tushunish kerak.

Fosfor organizm uchun zarur mineral hisoblanadi.

U:

• suyak va tishlarning shakllanishida;
• energiya almashinuvida;
• hujayra membranalarining ishlashida;
• DNK va RNK hosil bo‘lishida;
• ko‘plab biokimyoviy jarayonlarda

ishtirok etadi.

Ammo bundan odam fosforni aynan E338 — ortofosfor kislotasidan olishi kerak degan xulosa chiqmaydi.

Fosfor go‘sht, baliq, sut mahsulotlari, dukkaklilar, yong‘oqlar va boshqa odatiy oziq-ovqatlarda yetarli miqdorda mavjud.

Shuning uchun «E338 suyaklar uchun foydali» deyish to‘g‘ri emas. Organizmga zarur bo‘lgan fosfor foydali, E338 esa ratsionga fosfor tushishining mumkin bo‘lgan manbalaridan biridir.

EFSA fosfat organizmdagi muhim moddalardan biri ekanini qayd etadi.

Ortofosfor kislotasi zararlimi?

Ruxsat etilgan foydalanish miqdorlarida E338 sog‘lom odam uchun xavfli oziq-ovqat qo‘shimchasi hisoblanmaydi.

EFSA fosfor kislotasi va boshqa fosfatlarning xavfsizligini qayta baholashda ularni genotoksik yoki kanserogen deb hisoblash uchun asos topmagan va fosfatlar guruhi uchun fosfor hisobida kuniga tana vaznining har kilogrammiga 40 mg miqdorida maqbul kunlik iste’mol darajasini belgilagan.

70 kg vazndagi odam uchun bu kuniga taxminan 2800mg fosforga to‘g‘ri keladi.

Muhim jihat: bu ko‘rsatkich faqat E338ga emas, oziq-ovqat orqali olinadigan umumiy fosfor miqdoriga taalluqlidir.

Nima uchun unda fosfatlarning zarari haqida gapiriladi?

Muammo, avvalo, fosforning ortiqcha miqdorda iste’mol qilinishi bilan bog‘liq, ayniqsa qayta ishlangan mahsulotlar ko‘p iste’mol qilinganda.

Fosfor oziq-ovqatlarda tabiiy ravishda mavjud. Bundan tashqari, ishlab chiqaruvchilar turli texnologik maqsadlarda fosfat birikmalarini ham qo‘shadilar.

NIDDK ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘plab qayta ishlangan oziq-ovqat va ichimliklarga fosfor qo‘shiladi. Bu, ayniqsa, surunkali buyrak kasalligi bo‘lgan odamlar uchun muhim, chunki qo‘shilgan fosfor organizm tomonidan yaxshi o‘zlashtiriladi.

Shuning uchun muammo odatda bitta Eli ichimlikda emas, balki fosfor qo‘shilgan mahsulotlarni muntazam va ko‘p iste’mol qilishda.

E338 va buyraklar

Bu masalada ehtiyotkorlik haqiqatan ham muhim.

Buyraklar organizmdagi fosfor miqdorini me’yorda ushlab turishda ishtirok etadi. Agar buyrak faoliyati sezilarli darajada pasaysa, organizm ortiqcha fosforni yetarli darajada chiqarib yubora olmaydi.

Natijada qondagi fosfor miqdori oshishi mumkin.

Shuning uchun surunkali buyrak kasalligi bo‘lgan odamlarga shifokor yoki dietolog qo‘shilgan fosforni cheklashni tavsiya qilishi mumkin.

NIDDK bunday bemorlarga mahsulot tarkibida «phos» bilan boshlanadigan nomlarga, masalan phosphoric acid, disodium phosphate va boshqa fosfat birikmalariga e’tibor berishni tavsiya qiladi.

E338 suyaklarga ta’sir qiladimi?

E338ning o‘zi «suyaklarni yemiradi» deb aytish to‘g‘ri emas.

Fosfor, aksincha, suyak to‘qimasining muhim tarkibiy qismidir.

Muammo fosfor-kalsiy almashinuvi buzilganda, ayniqsa buyrak kasalliklarida yuzaga kelishi mumkin.

Surunkali buyrak kasalligida fosforning ortiqcha miqdori mineral almashinuvining buzilishiga va suyak bilan bog‘liq muammolarga olib kelishi mumkin.

Shuning uchun «fosfor kislotasi suyaklardan kalsiyni yuvib chiqaradi» degan fikr jarayonni haddan tashqari soddalashtiradi.

E338 tishlarga zarar yetkazadimi?

Bu yerda ham ikki xil omilni ajratish kerak.

Nordon gazlangan ichimliklar o‘zining kislotaliligi sababli tish emalining eroziyasiga hissa qo‘shishi mumkin.

Ammo bu odatiy miqdordagi E338ning o‘zi «tishlarni buzadi» degani emas.

Bundan tashqari, ko‘plab gazlangan ichimliklarda ko‘p miqdorda shakar bo‘ladi. Bu esa kariyes xavfini oshiradi.

Shuning uchun E338ning o‘zidan qo‘rqishdan ko‘ra, shirin va nordon gazlangan ichimliklarni tez-tez iste’mol qilishni cheklash ancha to‘g‘ri yondashuvdir.

E338 va oshqozon

Ba’zi odamlarda nordon gazlangan ichimliklar:

• jig‘ildon qaynashini;
• oshqozondagi noqulaylikni;
• kekirishni;
• qorin dam bo‘lishini

kuchaytirishi mumkin.

Ammo bu E338 har bir odamda gastrit yoki yara keltirib chiqaradi degani emas.

Bu yerda individual sezgirlik, ichimlik miqdori va umumiy ovqatlanish katta ahamiyatga ega.

E338 boshqa fosfatlardan nimasi bilan farq qiladi?

E338 — aynan ortofosfor kislotasi.

Ammo mahsulot tarkibida boshqa birikmalar ham uchrashi mumkin:

• E339 — natriy fosfatlari;
• E340 — kaliy fosfatlari;
• E341 — kalsiy fosfatlari;
• E343 — magniy fosfatlari;
• E450–E452 — turli di-, tri- va polifosfatlar.

EFSA bu fosfatlar guruhini birgalikda baholagan, chunki ular fosfor manbai hisoblanadi.

Shuning uchun qo‘shilgan fosfor miqdorini kamaytirmoqchi bo‘lgan odam faqat E338ni izlamasligi kerak.

Yorliqdagi «phos» / «fosfat» bilan bog‘liq nomlarga ham e’tibor berish foydali.

E338 ko‘p bo‘lishi mumkin bo‘lgan mahsulotlar o‘rniga nima tanlash mumkin?

Agar gap asosan gazlangan ichimliklar haqida bo‘lsa, ko‘proq:

• oddiy suv;
• shakarsiz mineral suv;
• shakarsiz choy;
• kam shakarli yoki shakarsiz uy ichimliklarini

tanlash mumkin.

Umuman ratsionda esa kamroq qayta ishlangan tabiiy mahsulotlarga ustunlik berish foydali.

Bu, ayniqsa, buyrak kasalligi sababli fosforni nazorat qilishi kerak bo‘lgan odamlar uchun muhim.

E338dan butunlay voz kechish kerakmi?

Sog‘lom odam uchun odatda Eni butunlay chiqarib tashlash shart emas.

Muhimi — umumiy ovqatlanish.

Vaqti-vaqti bilan E338 bo‘lgan ichimlik ichishning o‘zi xavf degani emas.

Ammo ko‘p miqdorda shirin gazlangan ichimliklar va boshqa o‘ta qayta ishlangan mahsulotlarni muntazam iste’mol qilish sog‘lom odat hisoblanmaydi.

Surunkali buyrak kasalligida esa vaziyat boshqacha: ratsiondagi fosfor miqdori muhim bo‘lishi mumkin va ovqatlanish tartibini shifokor yoki dietolog bilan belgilash ma’qul.

Asosiy xulosa

E338 — ortofosfor kislotasi bo‘lib, asosan kislotalilikni tartibga solish uchun ishlatiladigan ruxsat etilgan oziq-ovqat qo‘shimchasidir.

U ayniqsa kola va ayrim boshqa alkogolsiz ichimliklarda mashhur.

E338ni «zaharli» yoki avtomatik ravishda zararli deb hisoblash to‘g‘ri emas. EFSA fosfatlarni baholashda ularning o‘tkir toksikligi past ekanini qayd etgan va fosfor hisobida guruh uchun maqbul kunlik iste’mol darajasini belgilagan.

Asosiy masala E338ning o‘zi emas, balki organizmga tushadigan umumiy fosfor miqdori va ovqatlanish sifatidir.

Ayniqsa buyrak faoliyati pasaygan odamlar qo‘shilgan fosfor masalasiga jiddiyroq e’tibor berishlari kerak.

Sog‘lom odam uchun esa alohida «E» qo‘shimchalarni ta’qib qilishdan ko‘ra, mahsulotni butunligicha baholash foydaliroq: unda qancha shakar, tuz va kaloriya bor, mahsulot qanchalik qayta ishlangan va u ratsionda qanchalik tez-tez paydo bo‘ladi.