Ba’zan tomorqachi hamma ishni to‘g‘ri bajaradi: yaxshi urug‘lardan foydalanadi, o‘simliklarni muntazam sug‘oradi, o‘g‘it beradi va issiqxonadagi haroratni nazorat qiladi. Ammo vaqt o‘tishi bilan hosil kamayadi, o‘simliklar yomonroq rivojlanadi va avvalgidek o‘g‘itlash ham yaxshi natija bermaydi.
Buning sabablaridan biri tuproqning sho‘rlanishi bo‘lishi mumkin.
Bu muammo issiqxonalarda ayniqsa ko‘p uchraydi. Chunki tuproq yillar davomida sug‘orish suvi va o‘g‘itlar ta’sirida bo‘ladi, ammo yomg‘ir bilan tabiiy yuvilish deyarli sodir bo‘lmaydi.
Keling, issiqxonada tuzlar nima uchun to‘planishini, muammoni qanday aniqlash va tuproqni qanday tiklash mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Tuproqning sho‘rlanishi nima?
Sho‘rlanish — tuproqda erigan mineral tuzlarning ortiqcha miqdorda to‘planishidir.
O‘simliklarga ma’lum miqdorda tuzlar kerak. Ular orqali o‘simliklar:
- azot;
- kaliy;
- kalsiy;
- magniy;
- fosfor va boshqa elementlarni
oladi.
Muammo tuzlar miqdori haddan tashqari oshganda boshlanadi.
Natijada ildizlarga tushadigan tuz yuklamasi ortadi va o‘simlik suv hamda oziqa moddalarini yomonroq o‘zlashtira boshlaydi.
Issiqxonada tuzlar qayerdan keladi?
Asosiy manbalar:
- sug‘orish suvi;
- mineral o‘g‘itlar;
- ayrim organik o‘g‘itlar;
- tuproqning dastlabki tarkibi;
- yetarli drenaj bo‘lmasligi.
Suv ayniqsa muhim.
Agar uning tarkibida erigan minerallar ko‘p bo‘lsa, har bir sug‘orishda bu moddalarning bir qismi tuproqda qoladi.
Yildan yilga to‘plangan tuzlar miqdori ortib borishi mumkin.
Nima uchun issiqxonada muammo tezroq yuzaga keladi?
Ochiq maydonda yomg‘ir tuproqni vaqti-vaqti bilan yuvadi.
Bunda erigan tuzlarning bir qismi tuproqning chuqurroq qatlamlariga ketadi.
Issiqxonada esa tabiiy yuvilish deyarli yo‘q.
Natijada quyidagi jarayon yuz beradi:
sug‘orish → suvning bug‘lanishi → tuzlar tuproqda qoladi → keyingi sug‘orish → tuzlarning yana to‘planishi.
Bu jarayon yuqori harorat va kuchli bug‘lanishda tezlashishi mumkin.
O‘g‘itlar sho‘rlanishga qanday hissa qo‘shadi?
Mineral o‘g‘itlar o‘simliklar uchun zarur. Ammo o‘g‘itni ko‘proq berish hosilni avtomatik ravishda oshirmaydi.
Agar o‘simlik barcha berilgan oziqa elementlarini o‘zlashtira olmasa, ularning bir qismi tuproq eritmasida qoladi.
Tuproq holatini hisobga olmasdan o‘g‘itni muntazam berish tuz yuklamasini oshirib boradi.
Shuning uchun «o‘g‘it qancha ko‘p bo‘lsa, hosil shuncha ko‘p bo‘ladi» degan qoida issiqxonada ishlamaydi.
Qattiq va minerallashgan suv qanday ta’sir qiladi?
Suvning qattiqligi o‘z-o‘zidan uning xavfli ekanini anglatmaydi.
Kalsiy va magniy o‘simliklarga kerak.
Ammo suv tarkibida boshqa erigan tuzlar ham ko‘p bo‘lishi mumkin.
Bunday suvdan issiqxonada uzoq vaqt foydalanilganda mineral moddalar tuproqda asta-sekin to‘planishi mumkin.
Shuning uchun sho‘rlanishga shubha bo‘lsa, faqat qattiqlikni emas, suvning umumiy minerallashuvi va kimyoviy tarkibini ham tekshirish muhim.
Sho‘rlanishni qanday belgilar ko‘rsatadi?
Eng ko‘p uchraydigan belgilar:
- tuproq yuzasida oq yoki kulrang qoplama;
- o‘simliklarning yomon o‘sishi;
- barglarning sarg‘ayishi yoki rangi o‘zgarishi;
- ildiz tizimining zaif rivojlanishi;
- hosilning kamayishi;
- o‘g‘itlarga javobning yomonlashishi;
- urug‘larning unishidagi muammolar.
Ammo o‘simlikning tashqi ko‘rinishiga qarab sababni aniq aniqlab bo‘lmaydi.
Xuddi shunday belgilar oziqa yetishmasligi, kasalliklar, ildiz muammolari yoki noto‘g‘ri sug‘orish natijasida ham paydo bo‘lishi mumkin.
Nima uchun tuproq nam bo‘lsa ham o‘simlik yomon o‘sadi?
Bu juda muhim jihat.
Tuzlar konsentratsiyasi yuqori bo‘lsa, suv ildizlar uchun kamroq qulay holga keladi.
Ya’ni tuproq yetarlicha nam ko‘rinishi mumkin, ammo o‘simlik suvni to‘liq o‘zlashtira olmaydi.
Natijada suv yetishmasligiga o‘xshash belgilar paydo bo‘ladi:
- so‘lish;
- o‘sishning sekinlashishi;
- barglarning burishishi;
- hosilning kamayishi.
Shuning uchun oddiy sug‘orish har doim ham muammoni hal qilmaydi.
Sho‘rlanish o‘simliklarning oziqlanishiga qanday ta’sir qiladi?
Tuzlar konsentratsiyasining yuqoriligi oziqa elementlari o‘rtasidagi muvozanatni buzishi mumkin.
Natijada o‘simlik tuproqda yetarli bo‘lgan ayrim elementlarni ham yaxshi o‘zlashtira olmaydi.
Eng noxush holatlardan biri — tomorqachining muammoni qo‘shimcha o‘g‘it bilan hal qilishga urinishidir.
Natijada quyidagi aylana yuzaga keladi:
o‘simlik yomon o‘sadi → o‘g‘it ko‘paytiriladi → tuz yuklamasi oshadi → o‘simlik holati yanada yomonlashadi.
Shuning uchun sho‘rlanishga shubha bo‘lsa, avval tuproq va suvni tekshirish, keyin o‘g‘itlash haqida qaror qilish kerak.
Tuproqni qanday tekshirish mumkin?
Aniq baholash uchun tuproq tahlili eng yaxshi usul.
Imkoniyatga qarab quyidagilar aniqlanishi mumkin:
- kislotalilik;
- tuproq eritmasining elektr o‘tkazuvchanligi;
- asosiy oziqa elementlari miqdori;
- tuzlar miqdori.
Ayniqsa elektr o‘tkazuvchanlik (EC) ko‘rsatkichi foydali. U tuproqda erigan tuzlarning umumiy miqdorini baholash imkonini beradi.
Professional issiqxonalarda EC ko‘rsatkichi o‘simliklarning oziqlanishini boshqarishda muhim vositalardan biridir.
Tuproqni butunlay almashtirish kerakmi?
Har doim ham emas.
Agar sho‘rlanish o‘rtacha darajada bo‘lsa, tuproqni ko‘pincha tiklash mumkin.
Vaziyatga qarab:
- tuproqni yuvish;
- drenajni yaxshilash;
- organik materiallar qo‘shish;
- o‘g‘it miqdorini kamaytirish;
- sug‘orish suvining sifatini yaxshilash;
- ustki qatlamning bir qismini almashtirish
mumkin.
Tuproqni to‘liq almashtirish har doim ham talab qilinmaydi.
Sho‘rlangan tuproqni qanday yuvish mumkin?
Yuvishdan maqsad tuproqdan yetarli miqdorda nisbatan toza suv o‘tkazib, erigan tuzlarni ildizlar joylashgan qatlamdan pastga chiqarishdir.
Ammo bu usul faqat yaxshi drenaj mavjud bo‘lganda samarali.
Agar suv chiqib ketmasa, yuvish ortiqcha namlik va boshqa muammolarga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun yuvishdan oldin:
- suv tuproqdan erkin o‘tishini;
- suv to‘planib qoladigan joylar yo‘qligini;
- drenaj ishlayotganini;
- ortiqcha suv issiqxonadan chiqarib yuborilishini
tekshirish kerak.
Yomg‘ir suvidan foydalanish mumkinmi?
Ha, agar u toza usulda yig‘ilgan bo‘lsa.
Yomg‘ir suvida odatda erigan mineral tuzlar miqdori ko‘plab yer osti suvlariga qaraganda kamroq bo‘ladi.
Shuning uchun undan foydalanish issiqxonaga tushadigan tuz miqdorini kamaytirishi mumkin.
Yomg‘ir suvini rezervuarlarda yig‘ib, sug‘orishda ishlatish qulay.
Mulchalash yordam beradimi?
Ha, lekin bilvosita.
Mulcha tuproq yuzasidan suvning bug‘lanishini kamaytiradi.
Bu:
- namlikni uzoqroq saqlash;
- namlikning keskin o‘zgarishini kamaytirish;
- kuchli bug‘lanish paytida tuproq yuzasida tuz konsentratsiyasining oshishini kamaytirishga
yordam beradi.
Ammo mulchalash allaqachon to‘plangan tuzlarni tuproqdan olib tashlamaydi.
Tuproq kuchli sho‘rlangan bo‘lsa, faqat mulchalashning o‘zi yetarli emas.
Tuproq sho‘rlanishining oldini qanday olish mumkin?
Muammoni bartaraf etishdan ko‘ra, uning oldini olish yaxshiroq.
Buning uchun:
O‘g‘it miqdorini oshirib yubormang
O‘g‘itlash o‘simlik ehtiyojiga mos bo‘lishi kerak.
Suv sifatini nazorat qiling
Muammo muntazam takrorlansa, suv tahlilini qildirish ma’qul.
Drenajga e’tibor bering
Ortiqcha suv ildizlar joylashgan qatlamdan chiqib ketishi kerak.
Tuproq holatini vaqti-vaqti bilan tekshiring
Ayniqsa issiqxona ko‘p yillardan beri ishlatilayotgan bo‘lsa.
Juda tez-tez sug‘ormang
Kuchli bug‘lanish va minerallashgan suvning doimiy kiritilishi tuzlar to‘planishini tezlashtiradi.
Mulchalashdan foydalaning
Bu tuproq yuzasidan bug‘lanishni kamaytiradi.
Tuproq allaqachon sho‘rlangan bo‘lsa, nima qilish kerak?
Amaliy tartib quyidagicha bo‘lishi mumkin:
- O‘simliklar va tuproq holatini baholash.
- Sug‘orish suvining sifatini tekshirish.
- Imkon bo‘lsa, tuproq tahlilini o‘tkazish.
- Drenajni tekshirish.
- O‘g‘itlashni kamaytirish yoki vaqtincha qayta ko‘rib chiqish.
- Sharoit mos bo‘lsa, tuproqni yuvish.
- Keyinchalik sug‘orish va oziqlantirishni nazorat qilish.
Bu usul o‘g‘it miqdorini shunchaki oshirishdan ancha samarali.
Gipsdan foydalanish mumkinmi?
Ba’zi hollarda gips sho‘rlangan va ayniqsa natriy miqdori yuqori bo‘lgan tuproqlarni yaxshilashda qo‘llanadi.
Ammo bu har qanday sho‘rlanishga qarshi universal vosita emas.
Gips kerak yoki kerak emasligi tuproqning kimyoviy tarkibiga bog‘liq.
Shuning uchun uni tahlilsiz qo‘llash ma’qul emas.
Agar muammo natriy miqdorining yuqoriligi va tuproq strukturasining buzilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, gips kompleks choralarning bir qismi bo‘lishi mumkin.
Sho‘rlanish va suv qattiqligi bir xilmi?
Yo‘q.
Bu muhim farq.
Suv qattiqligi asosan kalsiy va magniy bilan bog‘liq.
Tuproqning sho‘rlanishi esa tuproqda erigan tuzlarning to‘planishi bilan bog‘liq kengroq tushunchadir.
Shuning uchun suv nisbatan qattiq bo‘lsa ham, ma’lum tuproq uchun jiddiy muammo tug‘dirmasligi mumkin.
Aksincha, qattiqligi unchalik yuqori bo‘lmagan suv tarkibida boshqa nomaqbul moddalar bo‘lishi mumkin.
Qachon tuproqni tekshirish ayniqsa muhim?
Tahlil quyidagi holatlarda foydali:
- issiqxona ko‘p yillardan beri ishlatilayotgan bo‘lsa;
- hosil asta-sekin kamayib borayotgan bo‘lsa;
- o‘simliklar o‘g‘itlarga yomon javob berayotgan bo‘lsa;
- oq qoplama paydo bo‘lsa;
- suvning minerallashuvi yuqori bo‘lsa;
- tomchilatib sug‘orish tizimi tez-tez tiqilib qolsa.
Bunday vaziyatda sababni faqat o‘simliklarning tashqi ko‘rinishiga qarab aniqlashdan ko‘ra, aniq ma’lumot olish yaxshiroq.
Issiqxona uchun oddiy qoida
Tuproq sho‘rlanmasligi uchun bir nechta tamoyilga amal qilish kifoya:
o‘simliklarni ortiqcha oziqlantirmang;
suv sifatini nazorat qiling;
yaxshi drenajni ta’minlang;
tuproqning doimiy qurib qolishi va kuchli bug‘lanishiga yo‘l qo‘ymang;
tuproq holatini vaqti-vaqti bilan tekshirib turing.
Xulosa
Tuproqning sho‘rlanishi issiqxonada hosil kamayishining yashirin sabablaridan biridir. O‘simliklar yetarli suv va o‘g‘it olayotgan bo‘lishi mumkin, ammo erigan tuzlar miqdori haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, ildizlar suv va oziqa moddalarini o‘zlashtirishda qiynaladi.
Muammo ayniqsa minerallashgan sug‘orish suvi, ortiqcha o‘g‘itlash, yuqori harorat va tuproqning tabiiy yuvilmasligi birlashganda tez rivojlanadi.
Yaxshi tomoni shundaki, o‘rtacha sho‘rlanishni ko‘pincha tuzatish mumkin. Buning uchun sababni aniqlash, suv va tuproqni tekshirish, drenajni yaxshilash va zarur bo‘lsa, tuproqni yuvish kerak.
Asosiy tamoyil oddiy: issiqxonada o‘simlik qancha suv va o‘g‘it olayotgani bilan birga, har bir sug‘orishdan keyin tuproqda qancha tuz qolayotganini ham nazorat qilish muhim.