Sideratlarni yetishtirgandan keyin bog‘bon oldida tabiiy savol paydo bo‘ladi: yashil massani nima qilish kerak? Uni chopib tuproqqa ag‘darib aralashtirish kerakmi yoki shunchaki yuzada qoldirish mumkinmi?
Aslida «sideratlarni albatta ko‘mish kerak» degan majburiy qoida yo‘q.
Ko‘p hollarda yashil massani tuproq yuzasida qoldirish mumkin. Hammasi tuproq turiga, tanlangan sideratga, keyingi ekinga va siz ko‘zlagan maqsadga bog‘liq.
O‘rilgandan keyin nima sodir bo‘ladi?
Siderat o‘rilgandan keyin o‘sishni to‘xtatadi va asta-sekin parchalana boshlaydi.
Agar uni yuzada qoldirsangiz, u o‘ziga xos mulcha vazifasini bajaradi:
- tuproqni quyoshdan himoya qiladi;
- suvning bug‘lanishini kamaytiradi;
- ayrim begona o‘tlarning o‘sishini cheklaydi;
- asta-sekin tuproqqa organik modda qaytaradi.
Bunda ildizlar tuproq ichida qoladi va ular ham vaqt o‘tishi bilan parchalanadi.
Shuning uchun sideratni chopib ko‘mmasangiz ham, u o‘z vazifasini davom ettiradi.
Albatta tuproqqa aralashtirish kerakmi?
Yo‘q, shart emas.
Chuqur ag‘darib haydash sideratlardan foydalanishning yagona usuli emas.
Bundan tashqari, doimiy chuqur ishlov berish tuproq tuzilishini buzishi mumkin, ayniqsa tuproqni imkon qadar kam bezovta qiladigan tizimga o‘tmoqchi bo‘lsangiz.
Shuning uchun avval o‘zingizdan so‘rang: nega men sideratni ko‘mmoqchiman?
1-usul. Sideratni yuzada qoldirish
Bu eng oddiy usul.
Siderat o‘riladi va tomorqada qoldiriladi.
Hosil bo‘lgan yashil massa organik mulcha vazifasini bajaradi va asta-sekin parchalanadi.
Bu usul maydon bir muddat ishlatilmaydigan bo‘lsa ayniqsa qulay.
Masalan:
o‘rdik → yashil massani yuzaga yoydik → keyingi ekingacha qoldirdik.
Ammo yangi yashil massani juda qalin qatlam qilib tashlash yaxshi emas. Ortiqcha namlikda u zichlashib, havo almashinuviga xalaqit berishi mumkin.
2-usul. Yuqori qatlamga yengil aralashtirish
Tuproqni to‘liq ag‘darish shart emas. O‘rilgan massani tuproqning yuqori qatlamiga yengil aralashtirish mumkin.
Bu sideratni butunlay yuzada qoldirish bilan to‘liq chopib haydash o‘rtasidagi usuldir.
Muhimi — ko‘p miqdordagi yangi o‘simlik massasini chuqur ko‘mib yubormaslik.
Organik qoldiqlarning parchalanishi uchun kislorod ham kerak.
3-usul. Chopib, tuproqqa ag‘darib aralashtirish
Bunday usuldan ham foydalanish mumkin.
Masalan, an’anaviy tuproq ishlov berish usulidan foydalansangiz va maydonni keyingi ekin oldidan baribir chopib haydashingiz kerak bo‘lsa, siderat qoldiqlarini ham tuproqqa aralashtirish mumkin.
Ammo buni faqat «sideratni albatta ko‘mish kerak» degan tushuncha sababli qilish shart emas.
Ayniqsa tuproqning tabiiy tuzilishini saqlashga harakat qilayotgan bo‘lsangiz, chuqur ag‘darib haydashni cheklash ma’qul.
Ildizlar bilan nima bo‘ladi?
Bu muhim jihatni ko‘pchilik unutadi.
Siderat o‘rilgandan keyin uning ildiz tizimi tuproqda qoladi.
Vaqt o‘tishi bilan ildizlar quriydi va parchalanadi. Tuproqda organik qoldiqlar qoladi, yirik ildizlardan keyin esa mayda kanallar paydo bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun yashil massani yuzadan olib tashlasangiz ham, ildizlar o‘z rolini davom ettiradi.
Qachon sideratni yuzada qoldirish yaxshi?
Yashil massani yuzada qoldirish mumkin, agar:
- tuproq tez qurib qoladigan bo‘lsa;
- maydon bir muddat bo‘sh turadigan bo‘lsa;
- qo‘shimcha mulcha kerak bo‘lsa;
- tuproqni kamroq bezovta qilmoqchi bo‘lsangiz;
- keyingi ekin uchun darhol yangi egat tayyorlash talab qilinmasa.
Bu usul yengil va tez quriydigan tuproqlarda ayniqsa foydali bo‘lishi mumkin.
Og‘ir loy tuproqda nima qilish kerak?
Loy tuproqda bitta sideratni ko‘mishning o‘zi tuproqni birdaniga yumshatib yuboradi deb kutmaslik kerak.
Bu yerda tizimli yondashuv muhimroq:
organik modda + sideratlar + mulcha + tuproqni kam zichlashtirish.
Sideratlarning ildizlari vaqt o‘tishi bilan tuproq tuzilishini yaxshilashga yordam berishi mumkin. Organik qoldiqlar esa parchalangandan keyin tuproq tarkibini qo‘llab-quvvatlaydi.
Ammo bunday o‘zgarishlar vaqt talab qiladi.
Qachon o‘rish kerak?
Sideratning to‘liq pishib, ko‘p urug‘ hosil qilishini kutmagan ma’qul.
Ko‘plab sideratlar uchun g‘unchalash yoki gullashning boshlanishi yaxshi mo‘ljal bo‘lishi mumkin.
Bu paytda o‘simlik yetarli yashil massa hosil qilgan, lekin hali haddan tashqari dag‘al bo‘lib ulgurmagan bo‘ladi.
Agar siderat o‘sib ketgan bo‘lsa ham, uni o‘rish mumkin. Asosiysi, urug‘larning ommaviy yetilishiga yo‘l qo‘ymaslik.
Keyingi ekin oldidan nima qilish kerak?
Bu vaqtga bog‘liq.
Agar keyingi ekingacha bir necha hafta bo‘lsa, yashil massani yuzada qoldirish yoki tuproqning yuqori qatlamiga yengil aralashtirish mumkin.
Agar ekish juda tez orada bo‘lsa, katta miqdordagi yangi yashil massa egat tayyorlashga xalaqit berishi mumkin.
Bunday holatda massaning bir qismini olib tashlab, qolganini mulcha sifatida ishlatish mumkin.
Oddiy sxema
Murakkablashtirishni xohlamasangiz, quyidagini eslab qoling:
Siderat o‘sdi → o‘rildi → albatta ko‘mish shart emas.
Keyin:
mulcha kerak bo‘lsa — yuzada qoldiring;
yuqori qatlamni tayyorlash kerak bo‘lsa — yengil aralashtiring;
maydonni baribir an’anaviy usulda haydasangiz — qoldiqlarni tuproqqa aralashtirishingiz mumkin.
Demak, barcha tomorqalar uchun bitta yagona to‘g‘ri usul yo‘q.
Asosiy xulosa
Sideratlar — albatta «chuqur ko‘mib yuborilishi kerak bo‘lgan» material emas.
Ularning vazifasi tuproqqa yordam berish: uni yopish, organik massa berish, biologik jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash va o‘simliklar uchun sharoitni yaxshilash.
Shuning uchun ko‘p hollarda quyidagi sxemaning o‘zi yetarli:
ekish → o‘stirish → o‘rish → yuzada qoldirish.
Chuqur ag‘darib haydashni esa faqat siz foydalanayotgan tuproq ishlov berish tizimida bunga haqiqiy ehtiyoj bo‘lsa qo‘llash kerak.
Ba’zan tuproqni ortiqcha bezovta qilmaslikning o‘zi ham to‘g‘ri qaror.