Kun tartibi haqida gap ketganda, ba’zan deyarli ideal jadval ko‘z oldimizga keladi: bir vaqtda uyg‘onish, belgilangan vaqtda nonushta qilish, ishlash, sayr qilish, sport bilan shug‘ullanish, kechki ovqat va ma’lum vaqtda uxlash.
Ammo haqiqiy hayotda bunday tartib har doim ham amal qilavermaydi.
Ish turli vaqtda boshlanishi mumkin. Shoshilinch ish chiqib qoladi, safar, mehmon, uy yumushlari yoki shunchaki kun rejadagidek o‘tmasligi mumkin.
Unda kun tartibi umuman kerakmi?
Albatta kerak. Lekin kun tartibi hayotni daqiqa-daqiqa rejalashtirish degani emas.
Uning ma’nosi — insonning asosiy ishlari ma’lum bir tartibga ega bo‘lishi va kun doimiy tartibsizlikka aylanib ketmasligida.
Kun tartibi — daqiqa-daqiqa jadval emas
Yaxshi kun tartibi qattiq tizimga aylanib, inson har bir buzilgan qoidasi uchun o‘zini ayblaydigan holatga kelmasligi kerak.
Bir odamning ish kuni erta boshlanadi, boshqasiniki kechroq. Kimdir ko‘p vaqtini uyda o‘tkazadi, boshqasi yo‘lda ishlaydi. Kimningdir har bir kuni deyarli bir xil, yana kimningdir ish jadvali doim o‘zgarib turadi.
Shuning uchun ideal kun tartibidan ko‘ra hayotning tushunarli ritmi haqida gapirish foydaliroq.
Masalan:
-
kun taxminan qachon boshlanishini bilish;
-
asosiy ishlarni zaruratsiz tun yarmiga qoldirmaslik;
-
ovqatlanish uchun vaqt ajratish;
-
tanaffus qilish;
-
harakat uchun vaqt topish;
-
dam olishga joy qoldirish;
-
uxlashdan oldin asta-sekin tinchlanish.
Shunday oddiy tartibning o‘zi ham kun tartibi bo‘lishi mumkin.
Nima uchun insonga aniqlik kerak?
Organizm atrof-muhitga doimo moslashib boradi.
Yorug‘lik va qorong‘ilik, ovqatlanish, jismoniy faollik, ish va dam olish — bularning barchasi organizmning sutkalik ritmlari bilan bog‘liq.
Asosiy ishlar kundan-kunga taxminan o‘xshash vaqtlarda bajarilsa, hayotni tashkil qilish osonroq bo‘lishi mumkin.
Bu organizmdagi barcha jarayonlar bir xil vaqtda kechadi degani emas. Gap boshqa narsada: ayrim odatiy harakatlarning oldindan ma’lum bo‘lishi kunning tartibsizligini kamaytiradi.
Bu nafaqat organizm, balki insonning o‘zi uchun ham qulay.
Kun tartibi muhim narsalarni unutmaslikka yordam beradi
Kun butunlay tasodifiy ishlarga bog‘liq bo‘lsa, muhim narsalar osonlikcha keyinga qolib ketadi.
«Keyin ovqatlanaman».
«Kechqurun dam olaman».
«Ertaga sayr qilaman».
«Hamma ishimni tugatsam, ertaroq uxlayman».
Keyin esa kun tugaganini sezmay qolamiz.
Oddiy kun tartibi haqiqatan muhim bo‘lgan ishlar uchun oldindan joy ajratishga yordam beradi.
Butun kunni jadvalga solish shart emas.
Ba’zan bir nechta asosiy yo‘nalishni belgilashning o‘zi kifoya.
Kun tartibining asosi nima bo‘lishi mumkin?
Bu har bir insonda har xil bo‘ladi.
Ammo odatda bir nechta narsaga e’tibor berish foydali.
Uyqu
Uyqu sutkalik ritmning muhim qismlaridan biri.
Uni doimo ish, telefon yoki boshqa ishlar uchun kechiktirish organizmning tiklanishini qiyinlashtirishi mumkin.
Uyqu tartibi haqida seriyaning keyingi maqolasida alohida gaplashamiz.
Ovqatlanish
Muntazam ovqatlanish ham kundalik ritmning bir qismi bo‘lishi mumkin.
Bu hamma inson qat’iy ravishda soatga qarab ovqatlanishi kerak degani emas. Ammo ovqatlanishda doimiy tartibsizlik har doim ham qulay emas.
Bunda nafaqat ovqatlanish vaqtiga, balki uning sifati va miqdoriga ham e’tibor berish muhim.
Ish va tanaffus
Agar ish kunning katta qismini egallasa, kichik tanaffuslarni ham oldindan hisobga olish foydali.
To‘xtamasdan ishlash har doim ham yuqori samaradorlik degani emas.
Ba’zan bir necha daqiqa dam olish diqqatni tiklab, ishni davom ettirishga yordam beradi.
Harakat
Jismoniy faollik albatta alohida mashg‘ulot bo‘lishi shart emas.
Sayr qilish, hovlida ishlash, uy yumushlari, zinadan chiqish yoki boshqa oddiy harakatlar ham kunning bir qismi bo‘lishi mumkin.
Muhimi — harakat hayotdan butunlay yo‘qolib ketmasin.
Agar kun tartibi doimo buzilsa-chi?
Har bir o‘zgarishni muammo deb hisoblash kerak emas.
Bir marta kechroq uxlash, sayrni qoldirish yoki ovqatlanish vaqtini o‘zgartirish sog‘lom hayot tarzini buzib yubormaydi.
Muammo tartibning yo‘qligi doimiy holatga aylanganda paydo bo‘lishi mumkin.
Masalan, inson har kuni mutlaqo har xil vaqtda uxlasa, ovqatlanishni doimo o‘tkazib yuborsa, deyarli dam olmasa va ishlarini doim «quvib yetsa», bu holatga e’tibor berish kerak.
Bunday vaziyatda hamma narsani birdaniga o‘zgartirish shart emas.
Bitta yo‘nalishdan boshlash mumkin.
Kun tartibiga rioya qilish qiyin bo‘lsa, uni soddalashtiring
Bu eng amaliy yondashuvlardan biri.
Agar inson bir vaqtning o‘zida o‘nta qoidani joriy qilsa, ularni uzoq vaqt davomida saqlab qolish qiyinlashadi.
Bir nechta asosiy yo‘nalishni tanlash yaxshiroq.
Masalan:
uyqu → ovqatlanish → ish → harakat → dam olish.
Ularning orasida esa yetarlicha erkinlik qoldirish mumkin.
Bugun odatdagidan kechroq uxladingizmi? Buning uchun butun kun tartibidan voz kechish shart emas.
Bugun kun kechroq boshlandimi? Birinchi imkoniyat bo‘lishi bilan odatiy tartibga qaytish mumkin.
Kun tartibi insonga yordam berish uchun kerak, qo‘shimcha aybdorlik hissini paydo qilish uchun emas.
Kun tartibi va odatlar bir-biri bilan bog‘liq
Kun tartibi sog‘lom odatlar uchun qulay sharoit yaratadi.
Masalan, inson uyg‘ongandan keyin suv ichsa, ishdan keyin biroz dam olsa, kechqurun telefonni chetga qo‘ysa va uxlashdan oldin xotirjam tayyorgarlik ko‘rsa, vaqt o‘tishi bilan bu harakatlar odatga aylanishi mumkin.
Shunday qilib:
kun tartibi odatlarni mustahkamlashga yordam beradi, odatlar esa asta-sekin kun tartibini tabiiylashtiradi.
Shuning uchun doimo katta ro‘yxatdagi sog‘lom odatlardan boshlash shart emas.
Ba’zan kunning o‘zini biroz tartibga solishning o‘zi yetarli.
Qat’iy bir vaqtda uyg‘onish va uxlash shartmi?
Ko‘pchilik uchun uyqu va uyg‘onish vaqtini ma’lum darajada barqaror saqlash foydali bo‘lishi mumkin.
Ammo hayot bunga har doim imkon bermaydi.
Ish, safar, oilaviy sharoit va boshqa sabablar kun tartibini o‘zgartirishi mumkin.
Shuning uchun ideal aniqlikka emas, nisbiy barqarorlikka intilish ma’qul.
Vaqti-vaqti bilan kichik o‘zgarish bo‘lishi — bir masala.
Agar kun tartibi doimo o‘zgarib tursa va bu uyqu, o‘zini his qilish yoki ishlash qobiliyati bilan bog‘liq sezilarli muammolarga olib kelsa, bu holatga e’tibor berish va zarur bo‘lsa mutaxassis bilan maslahatlashish kerak.
Kun tartibini yana bir majburiyatga aylantirmang
Bu yerda qiziq bir holat bor.
Inson sog‘lig‘iga e’tibor berishni boshlaydi, qat’iy kun tartibini tuzadi, ko‘plab qoidalarni belgilaydi va natijada yana bir qo‘shimcha stress manbaiga ega bo‘ladi.
Aslida kun tartibining maqsadi boshqacha.
U e’tiborni ozod qilishi, uni yanada band qilib qo‘ymasligi kerak.
Ayrim harakatlar odatga aylanganda, inson har safar:
«Qachon ovqatlanaman?»
«Qachon dam olaman?»
«Qachon ko‘chaga chiqaman?»
«Qachon ishni tugataman?»
deb qayta-qayta qaror qabul qilishi shart emas.
Ayrim qarorlar kundalik hayot tartibiga singib ketadi.
Bu kun tartibining amaliy afzalliklaridan biridir.
Murakkab rejalarsiz qanday boshlash mumkin?
Ideal jadval tuzishga urinmang.
Uning o‘rniga kuningizda uch-to‘rtta barqaror nuqtani belgilang.
Masalan:
-
kun taxminan qachon boshlanadi;
-
asosiy ovqatlanish vaqtlari;
-
asosiy ishlar tugaydigan vaqt;
-
uxlashga tayyorgarlik davri.
Keyin shu nuqtalar orasida nima bo‘layotganiga qarang.
Balki, o‘zgartirish kerak bo‘lgan narsa unchalik ko‘p emasdir.
Asosiy xulosa
Kun tartibi qat’iy jadval bo‘lishi shart emas.
Yaxshi kun tartibi — sekundomer bilan yashash emas, balki insonga uyqu, ovqatlanish, ish, harakat va dam olish uchun joy topishga yordam beradigan oqilona tartibdir.
Hayot baribir ba’zan rejalarimizni o‘zgartiradi. Bu normal holat.
Muhimi — kun tartibiga ideal darajada rioya qilishni o‘zimizdan talab qilmaslik, balki og‘ishlardan keyin qaytish mumkin bo‘lgan tushunarli hayot ritmiga ega bo‘lish.
Kunni yaxshi qiladigan narsa ideal tartib emas. Yaxshi kun tartibi hayotni biroz barqaror va qulayroq qilishga yordam beradi.