Сунъий интеллект кундалик ҳаётга аллақачон кириб келди. У маълумот излаш, мураккаб мавзуларни тушунтириш, матн таржима қилиш, режа тузиш, ҳужжатлар билан ишлаш, ўқиш, хўжалик ишлари ва бошқа кўплаб вазифаларда ёрдам беради.

Аммо СИ билан биринчи марта ишлаётган одамда савол туғилади: унга нима ёзиш керак, саволни қандай бериш керак ва нега баъзида яхши, баъзида эса умуман фойдасиз жавоб чиқади?

Аслида СИдан фойдаланишни ўрганиш қийин эмас. Дастурчи бўлиш, математика ёки махсус технологияларни чуқур билиш шарт эмас.

Асосийси — бир нечта оддий принципни тушуниш ва озгина машқ қилиш.

Бошловчи СИ ҳақида нималарни билиши керак?

Аввало, сунъий интеллект оддий қидирув тизими эмас.

У билан деярли ёрдамчи билан гаплашгандек мулоқот қилиш мумкин.

Масалан:

«УЗО автоматик ўчиргичдан нимаси билан фарқ қилишини оддий тилда тушунтир».

Ёки:

«Мен помидор етиштиришни умуман билмайман. Қаердан бошлашим кераклигини тушунтир».

СИ сўровингизга мос жавоб тайёрлашга ҳаракат қилади.

Аммо СИ мутлақ ҳақиқат манбаи эмас. У хато қилиши мумкин, шунинг учун муҳим маълумотларни текшириш керак.

Қаердан бошлаш керак?

Аввал битта қулай СИ хизматини танлаб, ундан фойдаланишни бошлаш кифоя.

Бирданига ўнлаб воситаларни ўрганиш шарт эмас.

Аввал биттасини ўзлаштиринг, унинг имкониятларини тушунинг, кейин зарурат туғилса бошқа воситаларга ўтинг.

Биринчи машқ жуда оддий:

ўзингизни ҳақиқатан ҳам қизиқтирадиган саволни СИга беринг.

Масалан:

«Иссиқхонада конденсат нега ҳосил бўлади?»

Кейин аниқлаштирувчи савол беринг:

«Мураккаб шамоллатиш тизимисиз конденсатни қандай камайтириш мумкин?»

Кейин:

«Менга босқичма-босқич режа туз».

Шу орқали СИнинг асосий афзаллигини тезда тушунасиз — у билан суҳбатни давом эттириш мумкин.

Оддий саволлар беришдан қўрқманг

Бошловчи баъзан сўров қандайдир махсус тилда ёзилиши керак деб ўйлайди.

Бу нотўғри.

Оддий инсон тилида ёзиш мумкин.

Масалан:

«Мен электр масалаларини яхши билмайман. Дифавтомат нима эканини янги бошловчига тушунтиргандек тушунтир».

Бундай сўров мутлақо нормал.

Ҳатто:

«Агар мен бирор нарсани нотўғри тушунаётган бўлсам, мени тузат».

деб ҳам ёзишингиз мумкин.

Савол қанчалик батафсил бўлса, жавоб шунчалик фойдали бўлади

СИ билан ишлашнинг асосий сирларидан бири — контекст.

Икки саволни солиштиринг.

1-вариант:

«Бодринг барглари нега сарғаяди?»

2-вариант:

«Бодринглар иссиқхонада ўсмоқда. Тахминан бир ойлик. Кун ора суғораман, тупроқ оғир ва лойли. Пастки барглар сарғая бошлади, юқоридаги барглар эса ҳали яшил. Энг эҳтимолий сабаблар қайсилар ва биринчи навбатда нимани текшириш керак?»

Иккинчи савол анча кўпроқ маълумот беради.

СИ бошланғич маълумотларни кўпроқ олгани учун фойдалироқ жавоб бериши мумкин.

Шунинг учун қуйидагиларни айтишга ҳаракат қилинг:

• нима содир бўлди;
• қаерда содир бўлмоқда;
• қачон бошланди;
• сиз нималар қилдингиз;
• қандай чекловлар бор;
• қандай натижани хоҳлайсиз.

Дарҳол мукаммал сўров ёзиш шарт эмас

Бу жуда муҳим.

Биринчи сўров қоралама бўлиши мумкин.

Жавобни ўқинг, нимаси етишмаётганини тушунинг ва кейинги саволни беринг.

Масалан:

«Лой тупроқни қандай яхшилаш мумкин?»

СИ умумий жавоб берди.

Кейин:

«Менда кичик томорқа бор. Тупроқ оғир, ёмғирдан кейин ёпишқоқ бўлиб қолади, ёзда эса тезда қобиқ ҳосил қилади. Айнан шундай тупроқ учун қайси усуллар мос?»

Кейин:

«Кузда нима қилиш, баҳорда эса нима қилиш керак?»

Шундай қилиб тўлиқ суҳбат шаклланади.

Аниқлаштирувчи саволлар беришни ўрганинг

Бу бошловчи учун энг муҳим кўникмалардан биридир.

Жавоб ёқмадими?

Янги суҳбат бошлаш шарт эмас.

Шунчаки сўранг:

• «Оддийроқ тушунтир».
• «Мисол келтир».
• «Нега шундай деб ўйлайсан?»
• «Қандай муқобил вариантлар бор?»
• «Бу ерда энг муҳим нарса нима?»
• «Камчиликлари қандай?»
• «Бу вариантларни жадвалда солиштир».
• «Бюджетим кичик бўлса, қайси бирини танлаш керак?»
• «Нима нотўғри кетиши мумкин?»

СИ суҳбатни давом эттириши ва олдинги контекстни ҳисобга олиши мумкин.

СИдан тушунтириш даражасини ўзгартиришни сўранг

Бир хил саволни турлича тушунтириш мумкин.

Масалан:

«Буни болага тушунтиргандек тушунтир».

Ёки:

«Махсус маълумоти бўлмаган одамга оддий тилда тушунтир».

Ёки:

«Мутахассис даражасида батафсил тушунтир».

Бу янги мавзуларни ўрганишда айниқса фойдали.

Агар ҳеч нарсани тушунмасангиз:

«Жуда мураккаб. Яна оддийроқ тушунтир ва кундалик ҳаётдан мисоллар келтир».

деб ёзишдан уялманг.

СИдан вазифани босқичларга бўлиб беришни сўранг

Мураккаб вазифада бирданига ҳамма нарсани сўраш шарт эмас.

Масалан, сайт яратмоқчисиз.

Шундай ёзишингиз мумкин:

«Мен бошловчиман. Нолдан сайт яратишга ёрдам бер. Босқичма-босқич ишлайлик. Аввал нимани тайёрлашим кераклигини тушунтир».

Биринчи босқични бажарганингиздан кейин:

«Тайёр. Кейин нима қиламан?»

деб давом этасиз.

Бу катта ҳажмдаги йўриқномаларни ёқтирмайдиган одамлар учун айниқса қулай.

СИдан ўқитувчи сифатида фойдаланинг

Бу ундан фойдаланишнинг энг яхши усулларидан биридир.

Масалан, Excel дастурини ўрганмоқчисиз.

Шундай ёзишингиз мумкин:

«Менга Excelни нолдан ўргат. Мен топшириқларни бажараман, сен жавобларимни текшир».

Ёки:

«Менга Excelни кунига 20 дақиқадан 30 кун давомида ўрганиш дастурини туз».

Ўрганиш жараёни:

тушунтириш → мисол → топшириқ → текшириш → кейинги босқич.

Шунда СИ оддий маълумотнома эмас, балки шахсий ўқув ёрдамчисига айланади.

СИ ўз хатоларингизни тушунишга ҳам ёрдам беради

Масалан, сиз матн ёздингиз ва уни яхшиламоқчисиз.

Шундай сўрашингиз мумкин:

«Бу матнни текшир. Уни тўлиқ қайта ёзма. Аввал хатоларни кўрсат ва уларни қандай тузатишни тушунтир».

Шунда сиз фақат тайёр тузатилган матнни эмас, ўз хатоларингизни ҳам тушунасиз.

Худди шу усулдан:

• ҳисоб-китобларда;
• хатларда;
• тижорат таклифларида;
• реклама матнларида;
• ўқув топшириқларида;
• иш режаларида

фойдаланиш мумкин.

СИга вазифа ролини ҳам бериш мумкин

Баъзан жавобни қайси нуқтаи назардан олишни хоҳлаётганингизни айтиш фойдали.

Масалан:

«Ўзингни тажрибали агроном деб тасаввур қил. Помидорлар нега ёмон ўсayotganини тушунишга ёрдам бер».

Ёки:

«Ўзингни сайт муҳаррири деб тасаввур қил. Мақолани тушунарлилиги ва мантиқийлиги бўйича текшир».

Ёки:

«Ўзингни савдо менежери деб тасаввур қил. Мижоз билан суҳбатга тайёрланишимга ёрдам бер».

Бу жавоб тузилишини керакли йўналишга келтиришга ёрдам беради.

Аммо берилган рол СИни ҳақиқий мутахассисга айлантирмайди. Жавобни барибир танқидий баҳолаш керак.

Турли вариантларни сўрашни ўрганинг

Ҳар доим битта тўғри ечим бўлавермайди.

Масалан:

«Лой тупроқни яхшилашнинг учта усулини таклиф қил: арзон, ўртача харажатли ва қимматроқ».

Ёки:

«Реклама эълонининг учта вариантини ёз: жиддий, самимий ва жуда қисқа».

Бу ечимларни тезроқ солиштиришга ёрдам беради.

СИдан таққослаш учун фойдаланинг

Жуда фойдали сўров:

«Бу икки вариантни нархи, хизмат муддати, ўрнатиш мураккаблиги, хизмат кўрсатиш ва камчиликлари бўйича солиштир».

Шу усулда:

• қурилиш материаллари;
• асбоблар;
• телефонлар;
• иссиқлик изоляцияси;
• ўғитлар;
• технологиялар;
• иш жараёнларини

солиштириш мумкин.

Аммо маҳсулот нархлари, техник хусусиятлар ва тез ўзгарадиган маълумотларни долзарб манбалар орқали қўшимча текшириш керак.

Жавобларни текширишни ўрганинг

Бу СИдан тўғри фойдаланишнинг мажбурий қисмидир.

Оддий маиший саволда хато катта муаммо бўлмаслиги мумкин.

Аммо гап:

• соғлиқ;
• дорилар;
• электр;
• қурилиш конструкциялари;
• молия;
• қонунчилик;
• хавфсизлик

ҳақида кетаётган бўлса, жавобни айниқса синчиклаб текшириш керак.

Масалан:

«Жавобингнинг қайси қисмларини расмий манбалар орқали текшириш керак?»

деб сўраш мумкин.

Ёки:

«Қайси маълумот ёки ҳужжатларга таяндинг?»

Муҳим масалада СИдан долзарб манбаларни топишни сўраш ва маълумотни мустақил текшириш маъқул.

СИга ортиқча шахсий маълумот берманг

Ҳар қандай онлайн хизматдан фойдаланишда махфийликни унутмаслик керак.

Кераксиз равишда:

• пароллар;
• банк картаси маълумотлари;
• тасдиқлаш кодлари;
• паспорт маълумотлари;
• махфий ҳужжатлар;
• бошқа одамларнинг шахсий маълумотларини

юборманг.

Тиббий ҳужжатлар билан ишлаганда ҳам кераксиз шахсий маълумотларни олиб ташлаш оқилона.

СИ фойдали ёрдамчи бўлиши мумкин, аммо рақамли хавфсизлик учун жавобгарлик фойдаланувчининг ўзида қолади.

СИ нотўғри жавоб берса нима қилиш керак?

Дарҳол хизматдан воз кечиш шарт эмас.

Қуйидагиларни синаб кўринг:

1. Айнан нимаси нотўғри эканини айтинг;
2. Қўшимча маълумот беринг;
3. Хулосани қайта текширишни сўранг;
4. Муқобил тушунтиришларни сўранг;
5. Мустақил манбадан текширинг.

Масалан:

«Сен сабаб азот етишмаслиги бўлиши мумкин деб ёздинг. Аммо мен яқинда азотли ўғит берганман. Яна қандай сабаблар бўлиши мумкин?»

Бу биринчи жавобни кўр-кўрона қабул қилишдан анча фойдали.

Бошловчи учун энг қулай вазифалар

Аввал СИни қуйидаги вазифаларда синаб кўриш мумкин:

Уй

• тозалаш режасини тузиш;
• сақлаш тизимини ўйлаб топиш;
• йўриқномани тушунтириш;
• кичик таъмирлашни режалаштириш.

Томорқа

• ўсимликдаги муаммо сабабларини аниқлаш;
• ишлар тақвимини тузиш;
• тупроқни яхшилаш вариантларини топиш;
• ўғит вазифасини тушунтириш.

Ўқиш

• янги мавзуни тушунтириш;
• ўқув режасини тузиш;
• уй вазифасини текшириш;
• синов тести ўтказиш.

Иш

• иш хати ёзиш;
• мижозга бериладиган саволлар рўйхатини тузиш;
• суҳбатга тайёрланиш;
• резюмени яхшилаш;
• тижорат таклифи тузилмасини яратиш.

Кундалик ҳаёт

• харидлар рўйхатини тузиш;
• меню ўйлаб топиш;
• саёҳатни режалаштириш;
• вариантларни солиштириш;
• тушунарсиз атамани изоҳлаш.

Яхши сўровнинг оддий формуласи

Бошловчи учун битта формулани эслаб қолиш кифоя:

Вазифа + контекст + чекловлар + кутилayotgan натижа.

Масалан:

Вазифа: балконимни иссиқликдан ҳимояламоқчиман.
Контекст: квартира охирги қаватда, қишда совуқ.
Чекловлар: хона кичик, бюджет чекланган.
Натижа: учта вариант таклиф қил ва уларни солиштир.

Бу шунчаки:

«Балконни қандай иссиқликдан ҳимоялаш мумкин?»

деган саволдан анча яхши.

Бошловчи синаб кўриши керак бўлган 10 та сўров

1. «Бу мавзуни оддий тилда тушунтир».
2. «Кундалик ҳаётдан мисол келтир».
3. «Вазифани босқичма-босқич ажрат».
4. «Бир нечта вариантни солиштир».
5. «Ҳар бир вариантнинг афзаллик ва камчиликларини айт».
6. «Мен нимани эътибордан четда қолдирган бўлишим мумкин?»
7. «Бошловчилар кўпинча қандай хатоларга йўл қўяди?»
8. «Режамни текшир ва заиф жойларини кўрсат».
9. «Вазифани яхшироқ тушунишинг учун менга саволлар бер».
10. «Яна оддийроқ тушунтир, мен бу мавзуни ҳали яхши билмайман».

Охирги сўров айниқса фойдали. СИга бирор нарсани тушунмаётганингизни айтишдан уялманг.

Ҳаммасини бирданига ўрганишга уринманг

Бу кенг тарқалган хато.

Бугун янги моделлар, иловалар, хизматлар ва функциялар пайдо бўлмоқда. Аммо оддий одам уларнинг барчасини билиши шарт эмас.

Аввало бир нечта асосий кўникмани эгаллаш кифоя:

• вазифани тўғри ифодалаш;
• контекст бериш;
• аниқлаштирувчи саволлар бериш;
• жавоб форматини ўзгартиришни сўраш;
• муҳим маълумотларни текшириш;
• СИдан ўқиш учун фойдаланиш.

Бунинг ўзиёқ СИдан катта амалий фойда олиш учун етарли.

Асосий хулоса

Сунъий интеллектдан фойдаланишни ўрганиш янги асбобдан фойдаланишни ўрганишга ўхшайди.

Аввал одам унинг нималарга қодирлигини билмайди.

Кейин оддий вазифаларда синаб кўради.

Сўнг ундан тўғри фойдаланишни ўрганади.

Ва ниҳоят вақт ва кучни тежайдиган жойларда ундан мунтазам фойдаланади.

СИ билан самарали ишлаш учун дастурчи бўлиш шарт эмас.

Бугун сизни қизиқтираётган битта ҳақиқий вазифадан бошланг.

Савол беринг.

Жавобни ўқинг.

Аниқлаштиринг.

Мисол сўранг.

Натижани текширинг.

Ва такрорланг.

Бироз вақт ўтгач, СИ билан ишлашнинг асосий маҳорати қандайдир «махфий буйруқлар»ни билиш эмаслигини тушунасиз. Асосий маҳорат — нимани хоҳлаётганингизни аниқ тушунтириш ва олинган жавобни танқидий баҳолашдир.