Яқин вақтгача сунъий интеллект узоқ келажак технологиясига ўхшарди. Бугун эса вазият ўзгарди.

Сунъий интеллектдан оддий кундалик ҳаётда ҳам фойдаланиш мумкин: уйдаги муаммони тушуниш, таъмирлашни режалаштириш, боғ ва иссиқхонадаги муаммоларни таҳлил қилиш, маълумотларни тушунтириш, харид қилишдан олдин вариантларни солиштириш ёки шифокор билан суҳбатга тайёрланиш.

Аммо сунъий интеллект сеҳргар ҳам, ҳамма нарсани биладиган мутахассис ҳам эмас. У хато қилиши, саволни нотўғри тушуниши ёки ишончли оҳангда нотўғри маълумот бериши мумкин.

Шунинг учун бугунги асосий савол «Менга СИ керакми?» эмас, балки «Ундан қандай қилиб фойдали ва оқилона фойдаланиш мумкин?»

Сунъий интеллект нима?

Сунъий интеллект — компьютерларга инсон ақлига хос айрим вазифаларни бажариш имконини берадиган технологиялар умумий номидир.

Замонавий СИ тизимлари:

• катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиши;
• матн ва тасвирларни таниши;
• нутқ билан ишлаши;
• маълумотлардаги қонуниятларни топиши;
• матн яратиши;
• тилларни таржима қилиши;
• ҳисоб-китобларга ёрдам бериши;
• режа ва ечим вариантларини тузиши

мумкин.

Айниқса генератив СИ тез ривожланмоқда. Бундай тизимлар фойдаланувчи сўровига қараб матн, расм, жадвал ва бошқа материаллар яратиши мумкин.

СИ уй ишларида қандай ёрдам беради?

Кундалик уй юмушларида СИ жуда фойдали бўлиши мумкин.

Масалан, ундан:

• таъмирлаш учун материаллар рўйхатини тузишни;
• қурилиш материалининг вазифасини тушунтиришни;
• иссиқлик изоляцияси вариантларини солиштиришни;
• материалларнинг тахминий миқдорини ҳисоблашни;
• ишни босқичма-босқич режалаштиришни;
• асбоб йўриқномасини тушунтиришни;
• буюмларни сақлашни ташкил қилиш вариантларини таклиф этишни;
• керакли асбоблар рўйхатини тузишни

сўраш мумкин.

Масалан:

«Деворни қандай иссиқликдан ҳимоялаш мумкин?»

деб сўраш ўрнига:

«Ташқи ғишт деворим қалинлиги 380 мм. Ёз иссиқ, қиш эса нисбатан салқин бўлган иқлимда яшайман. Қайси иссиқлик изоляцияси вариантларини кўриб чиқиш мумкин ва уларнинг афзаллик ҳамда камчиликлари қандай?»

деб сўраш анча фойдали.

СИга қанчалик кўп керакли маълумот берилса, жавоб шунчалик аниқ бўлиши мумкин.

Аммо қурилиш конструкцияси ёки материални якуний танлашдан олдин ишлаб чиқарувчи техник ҳужжатлари, қурилиш меъёрлари ва зарур бўлса мутахассис билан маслаҳатлашиш керак.

СИ таъмирлашда

Бу соҳада унинг имкониятлари айниқса қизиқарли.

Муаммони суратга олиб, эҳтимолий сабабларни таҳлил қилишни сўраш мумкин.

Масалан:

• нега ёриқ пайдо бўлди;
• нега сувоқ кўчмоқда;
• нега конденсат ҳосил бўлмоқда;
• нега бурчакда моғор пайдо бўлмоқда;
• нега эшик яхши ёпилмаяпти;
• нега қувур бирикмасидан сув чиқмоқда;
• нега электр қурилмаси қизиб кетмоқда.

СИ бир нечта эҳтимолий сабаб ва текшириш тартибини таклиф қилиши мумкин.

Бу дарҳол битта «аниқ ташхис» олишдан кўра фойдалироқ.

Чунки битта сурат орқали яширин сабабларни аниқлаш ҳар доим ҳам мумкин эмас.

Масалан, девордаги ёриқнинг сабаби турлича бўлиши мумкин: пардоз қатламининг чўкишидан тортиб конструктив муаммоларгача.

СИ текширувлар ва саволлар рўйхатини тузишга ёрдам беради, аммо биноларни мутахассис текширишининг ўрнини боса олмайди.

Электр билан боғлиқ масалаларда айниқса эҳтиёт бўлиш керак

Сунъий интеллект:

• автоматик ўчиргичнинг ишлаш принципини;
• УЗО ва дифавтомат фарқини;
• ерга улашнинг вазифасини;
• турли кабелларнинг хусусиятларини;
• электр юкламасини тақсимлашнинг умумий принципларини

тушунтириб бериши мумкин.

Аммо ҳақиқий электр уланишлари билан боғлиқ ишлар жуда эҳтиёткорликни талаб қилади.

Хато электр токи уриши ёки ёнғинга сабаб бўлиши мумкин.

Шунинг учун СИ бу ерда малакали электрикнинг ўрнини босувчи эмас, балки тушунтирувчи ва тайёргарликдаги ёрдамчи сифатида ишлатилгани маъқул.

СИ боғ ва хўжаликда

Томорқа, боғ ёки иссиқхонаси бор одам учун СИ жуда қулай ёрдамчига айланиши мумкин.

Масалан:

• барглар нега сарғайганини;
• бодринг нега аччиқ бўлиб қолганини;
• помидор нега ёрилаётганини;
• ўсимликлар нега яхши ўсмаётганини;
• лой тупроқ учун қайси сидератлар мослигини;
• тупроқ тузилишини қандай яхшилашни;
• маълум ишларни қачон бажариш маъқул эканини;
• иссиқхонага парвариш режасини

сўраш мумкин.

Энг яхши натижа учун қуйидаги маълумотларни бериш фойдали:

• ҳудуд;
• тупроқ тури;
• экин тури;
• ўсимлик ёши;
• етиштириш шароити;
• суғориш тартиби;
• ишлатилган ўғитлар;
• белгилар қандай намоён бўлаётгани;
• суратлар.

Шунда суҳбат умумий маълумот излашдан кўра, айнан сизнинг вазиятингизни таҳлил қилишга яқинлашади.

Аммо касалланган ўсимлик бўйича ҳам эҳтиёткорлик зарур.

СИ сурат орқали ўхшаш касаллик, зараркунанда ёки физиологик муаммоларни ҳар доим ҳам ишончли ажрата олмайди.

Мураккаб ҳолатларда агроном ёки ишончли мутахассис манбаси билан текшириш керак.

СИ ошхона ва овқатланишда

Кундалик ҳаётда СИ овқат тайёрлашда ҳам ёрдам бериши мумкин.

Масалан:

«Уйда тухум, помидор, гуруч ва озгина товуқ гўшти бор. Кечки овқатга нима тайёрлаш мумкин?»

деб сўрашингиз мумкин.

СИ:

• рецепт танлаш;
• йўқ маҳсулот ўрнига бошқа маҳсулот тавсия қилиш;
• масаллиқлар миқдорини одамлар сонига мослаш;
• бир неча кунлик меню тузиш;
• харидлар рўйхатини тайёрлаш;
• тез бузиладиган маҳсулотлардан фойдаланиш вариантларини топишда

ёрдам беради.

Аммо озиқ-овқат аллергияси, махсус даволовчи парҳез ёки жиддий касаллик мавжуд бўлса, тавсияларни шифокор ёки диетолог билан текшириш керак.

СИ ва соғлиқ

Бу энг фойдали ва шу билан бирга энг эҳтиёткорликни талаб қиладиган йўналишлардан биридир.

СИ:

• тиббий атамаларни тушунтириш;
• шифокорга бериладиган саволларни тайёрлаш;
• тиббий ҳужжатлардаги маълумотларни тартибга солиш;
• дори йўриқномасини тушунтириш;
• шифокорга боришдан олдин симптомлар рўйхатини тайёрлаш;
• касаллик ҳақида умумий маълумот топишга;
• уйқу, овқатланиш ёки умумий ҳолат кундалигини юритишга

ёрдам бериши мумкин.

Масалан, текширув хулосасида тушунарсиз тиббий атамалар бўлса, СИ уларнинг ҳар бирини оддий тилда тушунтириб бериши мумкин.

Бу одамга шифокор билан суҳбатни яхшироқ тушунишга ёрдам беради.

ЖССТ сунъий интеллектнинг соғлиқни сақлашдаги катта имкониятларини тан олади, аммо айни пайтда хавфсизлик, назорат ва инсон иштирокининг зарурлигини таъкидлайди.

СИ ёрдамида ташхис қўйиш мумкинми?

Бу ерда эҳтиёт бўлиш керак.

СИ симптомнинг мумкин бўлган сабабларини санаб бериши ва қайси белгиларни кузатиш кераклигини тушунтириши мумкин.

Аммо унинг жавобини якуний ташхис деб қабул қилмаслик керак.

Масалан, кўкракдаги оғриқ турли сабабларга эга бўлиши мумкин. СИ уни оддий стресс ёки мушак оғриғи деб тахмин қилса ҳам, бу жиддий белгини эътиборсиз қолдиришга асос бўлмайди.

ЖССТ генератив СИ тизимлари, айниқса тиббий мавзуларда, ишончли кўринадиган, аммо нотўғри жавоблар бериши мумкинлигидан огоҳлантиради.

Шунинг учун тўғри ёндашув:

СИ → тушунишга ёрдам беради → маълумот текширилади → тиббий қарорни шифокор қабул қилади.

Таҳлил натижаларини СИга кўрсатиш мумкинми?

Ҳа, СИ ҳужжатдаги маълумотни тушунишга ёрдам бериши мумкин.

Масалан:

«Бу таҳлилдаги ҳар бир кўрсаткич нимани англатишини оддий тилда тушунтир ва шифокорга қандай саволлар беришим кераклигини ёз».

Бу:

«Менга шу таҳлил асосида ташхис қўй»

деган сўровдан анча хавфсизроқ.

Шунингдек, тиббий ҳужжатлар билан ишлаганда махфийликни унутмаслик керак. Кераксиз шахсий маълумотларни СИга юбормаслик маъқул.

ЖССТ тиббий маълумотлар каби махфий ахборот билан ишлашда махфийлик хавфларига алоҳида эътибор қаратади.

СИ харид қилишда ҳам ёрдам беради

Асбоб, телефон, маиший техника ёки қурилиш материалини сотиб олишдан олдин СИ:

• қайси хусусиятлар муҳимлигини аниқлаш;
• танлов мезонларини тузиш;
• моделларни солиштириш;
• техник атамаларни тушунтириш;
• эҳтимолий камчиликларни кўрсатиш;
• сотувчига бериладиган саволларни тайёрлаш

учун ёрдам бериши мумкин.

Энг яхши усул — аввал вазифани аниқлаш, кейин маҳсулот излаш.

Масалан:

«Қайси шуруповёртни сотиб олай?»

ўрнига:

«Уй таъмири учун аккумуляторли шуруповёрт керак: ёғоч ва металлни пармалаш, вақти-вақти билан маҳкамлаш ишлари учун. Бюджетим фалонча. Қайси хусусиятларга эътибор бериш керак?»

деб сўраш фойдалироқ.

Шунда СИ нафақат маҳсулот танлашга, балки танлаш жараёнини тушунишга ёрдам беради.

СИ ёши катта одамга ёрдамчи бўла оладими?

Бу йўналишда унинг имкониятлари жуда катта.

СИ:

• йўриқномаларни;
• мураккаб техник матнларни;
• электрон хизматлардан фойдаланишни;
• таржималарни;
• қурилма созламаларини;
• катта ҳажмдаги маълумотларни

тушунишда ёрдам бериши мумкин.

Масалан:

«Буни оддий сўзлар билан тушунтир, техник атамаларни ишлатма».

Ёки:

«Менга босқичма-босқич тушунтир. Мен биринчи босқични бажарганимни айтмагунча кейинги босқичга ўтма».

Бу СИни оддий «қидирув тизими»дан шахсий тушунтирувчи ёрдамчига айлантиради.

СИ ўқишда ҳам ёрдам беради

Бунинг учун ёш муҳим эмас.

СИ ёрдамида:

• чет тиллари;
• компьютер;
• дастурлаш;
• қурилиш;
• боғдорчилик;
• савдо;
• маркетинг;
• копирайтинг;
• жадваллар билан ишлаш;
• сайт яратиш

каби йўналишларни ўрганиш мумкин.

СИга тушунтириш даражасини ҳам айтиш мумкин:

«Бошловчи сифатида тушунтир».

Ёки:

«Асосларини биламан. Чуқурроқ тушунтир ва амалий мисол келтир».

Бу СИдан фойдаланишнинг энг кучли усулларидан биридир: фақат тайёр жавоб олиш эмас, балки мустақил муаммо ечишни тезроқ ўрганиш.

Аммо СИнинг заиф томонлари ҳам бор

Уларни билиш жуда муҳим.

1. СИ хато қилиши мумкин

Ишончли кўринган жавоб ҳам нотўғри бўлиши мумкин.

2. СИ муҳим тафсилотларни билмаслиги мумкин

Агар ҳудуд, ускуна модели, ўсимлик ёши ёки бошқа шартларни айтмасангиз, жавоб умумий бўлиб қолади.

3. СИ контекстни ҳар доим ҳам тўлиқ тушунмайди

Баъзан битта кичик тафсилот бутун ечимни ўзгартиради.

4. СИ ўзига ҳаддан ташқари ишонган оҳангда жавоб бериши мумкин

Бу генератив тизимларнинг хавфли томонларидан биридир.

5. Маълумот эскириши мумкин

Айниқса:

• қонунчилик;
• нархлар;
• дори воситалари бўйича тавсиялар;
• маҳсулот хусусиятлари;
• хизмат қоидалари;
• янги технологиялар

ҳақидаги маълумотларни текшириш керак.

СИ билан қандай тўғри мулоқот қилиш керак?

Оддий қоида бор:

Савол қанчалик аниқ бўлса, жавоб шунчалик фойдали бўлади.

Яхши сўров одатда қуйидагиларни ўз ичига олади:

1. Нима содир бўлаётгани;
2. Мақсад;
3. Бошланғич шароит;
4. Чекловлар;
5. Айнан нима кераклиги.

Масалан:

«Менда 3×6 метрли иссиқхона бор. Помидор етиштиряпман, тупроқ лойли, суғориш томчилатиб амалга оширилади. Пастки барглар сарғая бошлади. Ўғитни икки ҳафта олдин берганман. Қайси сабаблар эҳтимоли юқори ва биринчи навбатда нимани текшириш керак?»

Бу:

«Помидор нега сарғаяди?»

деган саволдан анча фойдали.

СИ инсоннинг ўрнини босмайди

СИнинг энг тўғри роли — инсон имкониятларини кучайтирувчи восита бўлишидир.

У тезда:

• вариантларни йиғиши;
• маълумотни тушунтириши;
• фикрларни тартибга солиши;
• ечимларни солиштиришга;
• режадаги заиф жойларни топишга;
• ғоялар беришга;
• ўрганишга

ёрдам беради.

Аммо муҳим қарорлар учун жавобгарлик барибир инсоннинг ўзида қолади.

Айниқса соғлиқ, электр, қурилиш, молия, ҳуқуқ ва хато қимматга тушиши мумкин бўлган бошқа соҳаларда.

Асосий хулоса

Сунъий интеллект энди фақат келажак технологияси эмас.

Оддий инсон учун у уй, хўжалик, ўқиш, иш ва маълумот излашда универсал ёрдамчи бўлиши мумкин.

Ундан носозлик сабабларини тушуниш, таъмирлашни режалаштириш, ўсимликларга қараш, меню тузиш, асбоб танлаш, тиббий атамани тушунтириш ёки янги касбни ўрганишда фойдаланиш мумкин.

Аммо СИга ҳамма нарсани биладиган «башоратчи» сифатида эмас, жуда кучли, аммо хато қилиши мумкин бўлган ёрдамчи сифатида қараш керак.

Энг тўғри тамойил:

СИга кўр-кўрона ишонмаслик ва ундан қўрқмаслик, балки у билан тўғри ишлашни ўрганиш.

Шунда сунъий интеллект инсоннинг ўрнини босмайди, балки унга тезроқ фикрлаш, осонроқ ўрганиш ва кундалик вазифаларни оқилона ҳал қилишда ёрдам берадиган воситага айланади.