Odam «miyada tromb bor» degan gapni eshitganda, tabiiy ravishda bir savol tug‘iladi: uni qanday yo‘qotish mumkin?
Bir qarashda hammasi oddiydek ko‘rinadi: agar tomir tromb bilan berkilgan bo‘lsa, uni yo eritish, yo chiqarib olish kerak.
O‘tkir ishemik insultni davolashda qo‘llanadigan ikki muhim usulning umumiy mazmuni ham shunday:
tromboliz — trombni dori yordamida eritishga harakat qilish;
trombektomiya — trombni qon tomiri ichidan mexanik usulda chiqarib olish.
Ammo amalda vaziyat murakkabroq. Bu ikki usul har doim bir-birining muqobili emas. Ayrim holatlarda bemor ikkala usulga ham mos kelsa, ular ketma-ket yoki birgalikda qo‘llanishi mumkin.
Avvalo insultning qaysi turi ekanini aniqlash kerak
Bu juda muhim.
Ishemik insult miya tomirining tromb yoki boshqa to‘siq bilan berkilishi natijasida yuzaga keladi.
Gemorragik insult esa miyada qon ketishi bilan bog‘liq.
Bu ikki holatda davolash yondashuvi tubdan farq qiladi.
Shuning uchun insultdan shubhalanganda o‘zboshimchalik bilan «qonni suyultiradigan» yoki trombni eritadigan dori berish mumkin emas.
Avval shifokorlar maxsus shoshilinch tekshiruvlar yordamida insult turini va miyaning holatini aniqlashlari kerak.
Tromboliz nima?
Tromboliz — trombni parchalashga yordam beradigan maxsus dori bilan davolash usuli.
Mos keladigan o‘tkir ishemik insultda dori vena orqali yuboriladi. U qon oqimi orqali ta’sir qilib, tomirni berkitib turgan trombning erishiga yordam beradi.
Usulning muhim afzalligi — bemor kerakli mezonlarga mos kelsa, davolashni tez boshlash mumkin.
Ammo muhim cheklov ham bor: trombolitik dori katta trombni to‘liq eritib, tomirni albatta ochib yuborishiga kafolat yo‘q.
Bundan tashqari, dori qon ivishiga ta’sir qilgani sababli qon ketishi xavfi mavjud. Shu bois davolashdan oldin uning aynan shu bemor uchun xavfsiz va ko‘rsatilgan ekanini aniqlash kerak.
Trombektomiya nima?
Trombektomiya butunlay boshqa usulda ishlaydi.
Bu yerda shifokor dori trombni eritishini kutmaydi.
Arteriya orqali ingichka kateter kiritiladi va rentgen nazorati ostida u miya arteriyasidagi berkilgan joygacha olib boriladi.
Keyin maxsus moslama yordamida tromb ushlanib, chiqarib olinadi.
Eng mashhur moslamalardan biri — stent-retriver. Ayrim hollarda aspiratsiya, ya’ni maxsus kateter yordamida trombni so‘rib olish usuli qo‘llanadi.
Asosiy farqni juda oddiy qilib aytish mumkin:
tromboliz — eritish;
trombektomiya — chiqarib olish.
Nima uchun unda hamma bemorga birdaniga trombektomiya qilinmaydi?
Chunki trombektomiya har bir bemorga mos kelavermaydi.
U asosan miyaning ayrim yirik arteriyalaridagi muayyan tiqilishlarda qo‘llanadi. Buning uchun maxsus jihozlar, tajribali mutaxassislar va bemorni to‘g‘ri tanlash zarur.
Muolajadan oldin shifokorlar:
-
tiqilish qayerda joylashganini;
-
qaysi tomir zararlanganini;
-
miyaning qanchalik zararlanganini;
-
hali saqlab qolish mumkin bo‘lgan to‘qima bor-yo‘qligini;
-
bemor endovaskulyar davolashga mos kelish-kelmasligini
aniqlaydilar.
Buning uchun kompyuter tomografiyasi, KT-angiografiya va vaziyatga qarab boshqa tasvirlash usullaridan foydalaniladi.
Ikkala usulni ham qo‘llash mumkinmi?
Ha, ayrim holatlarda mumkin.
Agar ishemik insult bilan kelgan bemor vena orqali trombolizga mos bo‘lsa va ayni vaqtda yirik tomirda mexanik ravishda olib tashlashni talab qiladigan tiqilish mavjud bo‘lsa, shifokorlar trombolizni boshlashi va keyin trombektomiya bajarishi mumkin.
Bunday yondashuv ko‘pincha ko‘prik terapiyasi deb ataladi.
Agar bemorda trombektomiyaga shoshilinch ko‘rsatma bo‘lsa, trombolitik dori ta’sir qiladimi yoki yo‘qmi deb kutib turish kerak emas.
Maqsad — qon oqimini imkon qadar tez tiklash.
Nima uchun vaqt juda muhim?
Miya kislorod yetishmasligiga juda sezgir.
Arteriya berkilganda, u oziqlantiradigan miya qismi kislorod va oziqa moddalarining yetishmasligidan aziyat cheka boshlaydi.
To‘qimaning bir qismi tezda nobud bo‘lishi mumkin. Ammo eng ko‘p zararlangan hudud atrofida hali saqlab qolish mumkin bo‘lgan miya to‘qimasi bo‘lishi mumkin.
Agar qon oqimi o‘z vaqtida tiklansa, shu to‘qimaning bir qismini saqlab qolish imkoniyati mavjud.
Shuning uchun insultda:
«Vaqt — miya»
degan tamoyil juda muhim.
Ayrim bemorlarda trombolizni simptomlar boshlanganidan keyingi dastlabki soatlarda qo‘llash mumkin. Mexanik trombektomiya esa maxsus mezonlarga mos keladigan ayrim bemorlarda ancha kechroq, ba’zi holatlarda 24 soatgacha bo‘lgan davrda ham ko‘rib chiqilishi mumkin.
Ammo bundan «kutish mumkin» degan xulosa chiqarmaslik kerak.
Mos keladigan bemorda qon oqimi qanchalik tez tiklansa, shunchalik yaxshi.
Qaysi usul samaraliroq?
Bir usulni ikkinchisidan shunchaki «yaxshiroq» deb aytib bo‘lmaydi.
Chunki ularning vazifasi turlicha.
Tromboliz qon oqimi orqali tez ta’sir qilishi va ayrim holatlarda tomirning to‘liq ochilishiga yordam berishi mumkin.
Trombektomiya esa yirik tomirdagi katta trombni jismonan olib tashlash imkonini beradi.
Shuning uchun savol odatda:
«Qaysi biri yaxshi — trombolizmi yoki trombektomiyami?»
emas, balki:
«Aynan shu bemor uchun qaysi usul yoki ularning kombinatsiyasi mos?»
bo‘ladi.
Bunga shifokorlar tekshiruvlardan keyin javob beradilar.
Agar tromboliz yordam bermasa-chi?
Agar bemorda yirik tomirning berkilishi saqlanib qolsa va u mexanik trombektomiyaga mos kelsa, shifokorlar endovaskulyar davolashga o‘tishlari mumkin.
Bunda dori ta’sirining tugashini kutish har doim ham kerak emas.
Zamonaviy davolashning asosiy maqsadi — qimmatli vaqtni yo‘qotmaslik.
Bu usullarning umumiy maqsadi nima?
Ikki usul o‘rtasidagi farq katta bo‘lsa-da, asosiy maqsad bitta:
miyada qon oqimini tiklash va imkon qadar ko‘proq tirik miya to‘qimasini saqlab qolish.
Har ikkala usul ham insultni kompleks davolashning bir qismi hisoblanadi.
Qon oqimi tiklangandan keyin davolash tugamaydi. Tromb nima sababdan hosil bo‘lganini aniqlash, qayta insultning oldini olish va buzilgan funksiyalarni tiklash uchun reabilitatsiyani boshlash kerak.
Bu muolajalarga ehtiyojni oldindan kamaytirish mumkinmi?
Ko‘p hollarda insult xavfini kamaytirish mumkin.
Har bir insultning oldini olishning iloji bo‘lmasa-da, insult xavfiga ta’sir qiladigan ko‘plab nazorat qilinadigan omillar mavjud:
-
yuqori qon bosimi;
-
chekish;
-
yurak ritmining buzilishi, masalan, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi;
-
qandli diabet;
-
xolesterin miqdorining yuqoriligi;
-
jismoniy faollikning yetishmasligi;
-
ortiqcha vazn;
-
ayrim yurak va qon tomir kasalliklari.
Shuning uchun insultning oldini olish faqat «qon quyuqmi yoki suyuqmi?» degan savoldan iborat emas.
Tromb hosil bo‘lishining sabablari turlicha bo‘lishi mumkin.
Muhim ogohlantirish
Insultdan shubhalanganda trombolitik dorilar yoki qon ivishiga ta’sir qiluvchi boshqa vositalarni o‘zboshimchalik bilan qabul qilish yoki berish mumkin emas.
Sababi oddiy: agar insult gemorragik bo‘lsa, ya’ni miyada qon ketishi yuz bergan bo‘lsa, qon ivishiga o‘zboshimchalik bilan ta’sir qilish xavfli bo‘lishi mumkin.
Tananing bir tomonida to‘satdan kuchsizlik yoki uvishish, nutqning buzilishi, yuzning bir tomonining osilishi, ko‘rishning to‘satdan buzilishi, muvozanat yoki koordinatsiyaning buzilishi kabi belgilar paydo bo‘lsa, darhol tez tibbiy yordam chaqirish kerak.
Xulosa
Tromboliz va trombektomiya bir xil davolash usullari emas.
Tromboliz trombni dori yordamida eritishga harakat qiladi.
Trombektomiya esa trombni tomir ichidan jismonan olib tashlash imkonini beradi.
Ayrim vaziyatlarda faqat bitta usul qo‘llanadi, boshqa holatlarda esa ular birgalikda ishlatilishi mumkin.
Tanlov insult turi, tomirning qayerida tiqilish mavjudligi, miyaning holati, simptomlar boshlanganidan beri o‘tgan vaqt va boshqa tibbiy omillarga bog‘liq.
Eng muhim xulosa shuki:
insult vaqtida davolash usulini mustaqil tanlash mumkin emas. Avval nima sodir bo‘lganini imkon qadar tez aniqlash va bemorni mutaxassislarga yetkazish kerak.
Zamonaviy tibbiyot bosh suyagini ochmasdan miya tomirlaridagi katta tromblarni olib tashlash imkonini beradi.
Ammo eng yaxshi natija yordam qanchalik tez ko‘rsatilishiga bog‘liq.
Keyingi muhim savol: tromb umuman qanday hosil bo‘ladi va nima uchun ba’zan u uzoq vaqt sezilmaydi, boshqa holatda esa to‘satdan hayotiy muhim tomirni berkitib qo‘yadi?