Biz shovqinni shahar hayotining odatiy qismi deb qabul qilishga o‘rganib qolganmiz: deraza tashqarisidagi avtomobillar, qo‘shnilarning ta’mirlash ishlari, maishiy texnika yoki baland musiqa.
Ammo shovqin faqat yoqimsiz tovush emas. Uzoq vaqt davomida ta’sir qilganda u uyqu, asab tizimi, ish qobiliyati va yurak-qon tomir salomatligiga ta’sir qilishi mumkin.
Bunda faqat tovush balandligi emas, balki ta’sir davomiyligi, kunning vaqti, takrorlanishi va shovqinning xususiyati ham muhim.
Shovqin darajasi nima?
Tovush balandligi detsibel — dB bilan o‘lchanadi. Inson eshitishining xususiyatlarini hisobga olish uchun ko‘pincha dB(A) ko‘rsatkichi ishlatiladi.
Ammo shovqinning xavfini baholash uchun bitta raqamning o‘zi yetarli emas.
Masalan, juda baland, ammo qisqa tovush bilan tun bo‘yi davom etadigan o‘rtacha shovqinning organizmga ta’siri bir xil emas.
Shuning uchun shovqinni baholashda uning darajasi bilan birga ta’sir davomiyligi ham hisobga olinadi.
Qanday shovqin darajasini xavfsiz deb hisoblash mumkin?
Har qanday vaziyat uchun bir xil bo‘lgan universal «xavfsiz» shovqin darajasi mavjud emas.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti atrof-muhit shovqinini manbasi va ta’sir davomiyligiga qarab baholashni tavsiya qiladi.
Masalan, yaxshi uyqu sifati uchun JSST yotoqxonadagi tungi shovqinni 30 dB(A) dan past saqlashni tavsiya qilgan. Tungi tashqi shovqin uchun esa yillik o‘rtacha ko‘rsatkich sifatida 40 dB dan past daraja maqsad qilib ko‘rsatilgan.
Yo‘l transporti shovqini uchun JSST o‘rtacha ta’sirni 53 dB Lden dan past, tungi ta’sirni esa 45 dB Lnight dan past darajaga tushirishni tavsiya qiladi. Bu uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatkichlari bo‘lib, «53 dB dan oshsa darhol zararli» degan oddiy chegara emas.
Shuning uchun «50 dB gacha xavfsiz, undan yuqorisi zararli» degan oddiy qoida vaziyatni to‘liq aks ettirmaydi.
Nima uchun tungi shovqin ayniqsa zararli?
Uyqu vaqtida organizm tiklanishi kerak. Shovqin uxlab qolishga xalaqit berishi, uyg‘otishi yoki odam to‘liq uyg‘onmagan bo‘lsa ham uyqu sifatini buzishi mumkin.
Uyquning muntazam buzilishi vaqt o‘tishi bilan holat, diqqat va ish qobiliyatiga ta’sir qiladi.
Shuning uchun kunduz kuni chidasa bo‘ladigan shovqin kechasi jiddiy muammoga aylanishi mumkin.
JSST atrof-muhit shovqinining muhim oqibatlaridan biri sifatida uyqu buzilishini ko‘rsatadi.
Shovqinning yashirin zarari
Doimiy shovqinning eng noqulay jihatlaridan biri — odam unga qisman ko‘nikib qolishi mumkin.
Masalan, odam gavjum yo‘l yonida yashaydi va vaqt o‘tishi bilan avtomobillar shovqiniga e’tibor bermay qo‘yadi.
Ammo subyektiv bezovtalikning kamayishi shovqinning organizmga ta’siri ham butunlay yo‘qolganini anglatmaydi.
Surunkali shovqin quyidagilar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin:
-
uyquning buzilishi;
-
asabiylik va stress;
-
diqqatning pasayishi;
-
ish qobiliyatining kamayishi;
-
quloqda shang‘illash va eshitish bilan bog‘liq muammolar;
-
ayrim yurak-qon tomir kasalliklari xavfining ortishi.
JSST ortiqcha atrof-muhit shovqinini sog‘liq uchun xavf omili deb hisoblaydi va uning gipertoniya hamda yurak ishemik kasalligi bilan bog‘liqligini qayd etadi.
Shovqin va yurak
Doimiy shovqin yurak-qon tomir tizimiga qanday ta’sir qilishi mumkin?
Taxmin qilinayotgan jarayonlardan biri quyidagicha:
shovqin → bezovtalik va stress → organizmning stress reaksiyasi → uyqu buzilishi va boshqa fiziologik o‘zgarishlar.
Uzoq davom etgan ta’sir ayrim yurak-qon tomir muammolari xavfining oshishiga hissa qo‘shishi mumkin.
Bu har qanday baland tovush yurak kasalligini keltirib chiqaradi degani emas. Gap aynan atrof-muhit shovqinining uzoq muddatli ta’siri va xavfning oshishi haqida bormoqda.
Shovqin va eshitish
Bu yerda mexanizm boshqacha.
Juda baland tovush ichki quloq tuzilmalariga bevosita zarar yetkazishi mumkin. Xavf tovush balandligi bilan birga uning qancha vaqt davom etishiga ham bog‘liq.
Ayniqsa xavfli manbalar:
-
baland ovozdagi musiqa va quloqchinlar;
-
konsertlar va tungi klublar;
-
shovqinli asboblar;
-
qurilish texnikasi;
-
o‘q ovozi va boshqa keskin tovushlar.
Shovqindan keyin quloqda shang‘illash, bitib qolgandek his qilish yoki eshitish vaqtincha pasayishi kuzatilsa, bu ta’sirni kamaytirish va quloqqa dam berish kerakligini bildiradi.
Har qanday shovqin bir xil zararli emas
Quyidagilar o‘rtasida farq bor:
balandlik — tovush qanchalik kuchli;
davomiylik — qancha vaqt davom etadi;
takrorlanish — qanchalik tez-tez takrorlanadi;
kun vaqti — kunduzmi yoki kechasimi;
tovush xususiyati — doimiymi yoki keskin va uzilib turadimi.
Masalan, tunda takrorlanib turadigan zarbalar, kuchli bas yoki qurilish asboblari shovqini xuddi shunday o‘rtacha balandlikdagi bir tekis fon shovqiniga qaraganda ko‘proq bezovta qilishi mumkin.
Shuning uchun faqat «necha detsibel?» degan savolga javob berish har doim ham yetarli emas.
Uy sharoitidagi shovqindan qanday himoyalanish mumkin?
Agar shovqin uy ichida yoki uy yaqinida bo‘lsa, avvalo uning ta’sirini kamaytirishga harakat qilish kerak.
Quyidagilar yordam beradi:
-
shovqinli yo‘l tomondagi derazalarni yopiq saqlash;
-
deraza va eshiklarning zichlagichlarini yaxshilash;
-
tirqishlarni bartaraf etish;
-
nisbatan sokin maishiy texnikadan foydalanish;
-
zarur joylarda shovqin izolyatsiyasini yaxshilash;
-
ish joyi yoki yotoqni shovqin manbasidan uzoqroqqa ko‘chirish;
-
quloqchin va audio tizimlaridagi ovoz balandligini cheklash.
Kechasi ayniqsa tinch uyqu sharoitini yaratish muhim.
Berushi va shovqinni kamaytiruvchi quloqchinlar yordam beradimi?
Ha, ular ayrim shovqin turlarining ta’sirini sezilarli kamaytirishi mumkin.
Ammo bu universal yechim emas.
Berushi qisqa muddatli yoki takroriy shovqinda foydali. Faol shovqin bostirish funksiyasiga ega quloqchinlar esa transport g‘uvillashi kabi ayrim doimiy fon shovqinlarini yaxshi kamaytiradi.
Juda baland sanoat yoki qurilish shovqinida esa ish sharoitiga mos tanlangan maxsus eshitish himoyasi kerak bo‘ladi.
Uyda shovqinni qanday o‘lchash mumkin?
Taxminiy baholash uchun shovqin o‘lchagich yoki smartfondagi maxsus ilovadan foydalanish mumkin.
Ammo telefon professional o‘lchov asbobining o‘rnini bosa olmaydi: aniqlik mikrofon, dastur va o‘lchash sharoitiga bog‘liq.
Agar me’yor buzilganini hujjatlashtirish yoki uzoq muddatli shovqin ta’sirini aniq baholash kerak bo‘lsa, professional o‘lchovdan foydalanish ma’qul.
Asosiy xulosa
Shovqinni faqat «baland — demak zararli, past — demak xavfsiz» tamoyili bilan baholab bo‘lmaydi.
Muhim omillar:
daraja → davomiylik → kun vaqti → takrorlanish → shovqin xususiyati.
Ayniqsa uyqu vaqtida doimiy shovqindan himoyalanish va juda baland tovushlarning uzoq muddatli ta’siridan saqlanish muhim.
Agar shovqin muntazam ravishda uyquga xalaqit bersa, doimiy asabiylik keltirib chiqarsa yoki quloqda shang‘illash va eshitish pasayishi bilan kechsa, buni e’tiborsiz qoldirmaslik kerak.