Ba’zan odam deyarli hech qanday jismoniy ish qilmaydi, ammo kun oxiriga kelib o‘zini juda charchagan his qiladi. Og‘ir ish ham, uzoq yurish ham, mashq ham bo‘lmagan, lekin baribir kuch qolmaydi. Buning sababi nimada?
Charchoq har doim ham jismoniy zo‘riqish natijasi emas. Organizm doimo ishlaydi: miya, yurak, nafas olish tizimi, mushaklar, immun tizimi va moddalar almashinuvi tinimsiz faoliyatda bo‘ladi. Shuning uchun hatto tashqaridan qaraganda osoyishta o‘tgan kundan keyin ham charchoq paydo bo‘lishi mumkin.
Miya ham charchaydi
O‘tirib ishlash jismoniy yuklama yo‘q degani emas.
Kun davomida miya juda ko‘p ma’lumotni qayta ishlaydi: biz o‘qiymiz, gaplashamiz, qaror qabul qilamiz, xabarlarga javob beramiz, yangiliklarni kuzatamiz, rejalar tuzamiz va doimo bir vazifadan boshqasiga o‘tamiz.
Ayniqsa, vazifalarni tez-tez almashtirish odamni ancha charchatishi mumkin. Jismonan deyarli harakat qilmagan odam ham kechqurun o‘zini butunlay holdan toygan his qilishi mumkin.
Uyqu yetishmasligi — eng ko‘p uchraydigan sabablardan biri
Agar organizm kechasi yetarli darajada dam olmasa, to‘plangan charchoq yo‘qolmaydi.
Bunda nafaqat uyqu davomiyligi, balki uning sifati ham muhim. Tez-tez uyg‘onish, kech uxlash, tartibsiz uyqu rejimi, uxlashdan oldin ekranga uzoq qarash va kunning ikkinchi yarmida kofein iste’mol qilish tiklanishga xalaqit berishi mumkin.
Agar odam muntazam ravishda ertalab ham charchoq bilan uyg‘onsa, avvalo uyqu holatiga e’tibor berish kerak.
Doimiy ruhiy zo‘riqish ham kuchni oladi
Stress har doim ham kuchli hayajon sifatida sezilmaydi. Ba’zan bu muammolar haqida tinimsiz o‘ylash, asabiylik, xavotir, hamma narsani nazorat qilishga urinish yoki umuman bo‘shasha olmaslik shaklida namoyon bo‘ladi.
Bunday holatda asab tizimi uzoq vaqt davomida zo‘riqish holatida qoladi. Shuning uchun odam: «Bugun hech narsa qilmadim», deb o‘ylashi mumkin. Aslida esa u butun kun ruhiy bosim ostida bo‘lgan.
Ruhiy zo‘riqish ham ayrim jismoniy mehnat turlari kabi odamni holdan toydirishi mumkin.
Harakatning kamligi ham charchoqni kuchaytirishi mumkin
Bir qarashda, odam qancha kam harakat qilsa, shuncha kam charchashi kerakdek tuyuladi. Ammo organizm biroz boshqacha ishlaydi.
Muntazam va me’yoridagi jismoniy faollik yurak-qon tomir tizimi, mushaklar va moddalar almashinuvini yaxshi holatda saqlashga yordam beradi. Shu sababli sayr qilish yoki boshqa yengil jismoniy faollikdan keyin odam ko‘pincha o‘zini tetikroq his qiladi.
Bu charchagan paytda og‘ir mashqlar qilish kerak degani emas. Ko‘pincha oddiy yurish va uzoq vaqt o‘tirib qolmaslikning o‘zi foydali.
Ovqatlanish va suyuqlik ham muhim
Organizm normal ishlashi uchun energiya, oqsil, yog‘lar, uglevodlar, vitaminlar, minerallar va suyuqlik kerak.
Tartibsiz yoki bir xil ovqatlanish umumiy holat va ish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin. Ba’zi odamlarda uzoq vaqt ovqatlanmaslik yoki juda og‘ir ovqatdan keyin holsizlik paydo bo‘ladi.
Suyuqlik yetishmasligi ham holsizlik, bosh og‘rig‘i va diqqatning pasayishiga olib kelishi mumkin.
Ammo muhim jihat shundaki, har qanday charchoq vitamin yetishmasligi degani emas. Faqat charchoq sababli o‘zboshimchalik bilan ko‘p miqdorda vitamin va mineral qo‘shimchalarini qabul qilish to‘g‘ri emas.
Qahva charchoqni vaqtincha yashirishi mumkin
Kofein hushyorlik va diqqatni vaqtincha oshirishi mumkin. Ammo u charchoq sababini bartaraf etmaydi.
Uyqu yetishmasligini doim ko‘p qahva bilan qoplashga urinish o‘ziga xos aylana hosil qilishi mumkin: odam yomon uxlaydi, ertalab o‘zini tetiklashtirish uchun qahva ichadi, kechqurun esa kofein yana yaxshi uxlashga xalaqit beradi.
Shuning uchun qahvani dam olishning o‘rnini bosadigan vosita sifatida emas, oddiy ichimlik sifatida qabul qilish ma’qul.
Ba’zan charchoq kasallik belgisi bo‘lishi mumkin
Agar charchoq uzoq vaqt davom etsa, kuchaysa yoki kundalik hayotga sezilarli darajada xalaqit bersa, uni faqat yosh, stress yoki «vitamin yetishmasligi» bilan izohlash kerak emas.
Doimiy yoki kuchli holsizlik kamqonlik, qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi, ayrim infeksiyalar, moddalar almashinuvi buzilishlari, uyqu muammolari hamda yurak-qon tomir, nafas olish va boshqa tizimlar kasalliklarida kuzatilishi mumkin.
Ayniqsa charchoq bilan birga quyidagi belgilar paydo bo‘lsa, e’tiborli bo‘lish kerak:
-
nafas qisishi;
-
ko‘krakda og‘riq yoki bosim;
-
hushdan ketish yoki kuchli bosh aylanishi;
-
sababsiz vazn yo‘qotish;
-
uzoq davom etadigan isitma;
-
yurak urishining sezilarli tezlashishi;
-
odatdagidan kuchli uyquchanlik;
-
ish qobiliyatining keskin pasayishi;
-
boshqa yangi yoki xavotirli belgilar.
Bunday vaziyatda faqat qahva yoki qo‘shimchalar bilan muammoni hal qilishga urinmasdan, shifokorga murojaat qilib sababini aniqlash ma’qul.
O‘zingiz nima qila olasiz?
Agar xavotirli belgilar bo‘lmasa, oddiy narsalardan boshlash mumkin:
Uyquga e’tibor bering. Yetarli uxlashga va imkon qadar barqaror uyqu rejimiga rioya qilishga harakat qiling.
Ko‘proq harakat qiling. Har kuni piyoda yurish va me’yoridagi jismoniy faollik doimiy o‘tirib qolishdan foydaliroq.
Yetarli suyuqlik iching. Suyuqlikka bo‘lgan ehtiyoj odamga, ovqatlanishga, ob-havoga va jismoniy faollikka qarab farq qiladi.
Turli xil ovqatlaning. Ratsionda oqsilga boy mahsulotlar, sabzavotlar, mevalar, don mahsulotlari va organizmga kerakli oziq moddalarni beradigan boshqa mahsulotlar bo‘lishi kerak.
Miyaga dam bering. Ba’zan telefon, yangiliklar va ish vazifalaridan bir necha daqiqa uzoqlashish yana bir piyola qahvadan ko‘ra foydaliroq bo‘ladi.
Charchoqni faqat tetiklashtiruvchi vositalar bilan bosmang. Agar organizm doimo dam olishni talab qilayotgan bo‘lsa, buning sababini aniqlash kerak.
Asosiy xulosa
Jismoniy zo‘riqishsiz charchash — haqiqiy holat. Biz nafaqat mushaklar faoliyatidan, balki uyqu yetishmasligi, doimiy ruhiy zo‘riqish, axborot yuklamasi, kamharakatlilik va boshqa omillardan ham charchaymiz.
Shuning uchun oddiy charchoq paytida avvalo hayot tarzimizga qarash foydali: qanday uxlayapmiz, qanday ovqatlanyapmiz, qancha harakat qilyapmiz va qanchalik to‘g‘ri dam olyapmiz.
Agar charchoq doimiy, noodatiy bo‘lib qolsa yoki boshqa belgilar bilan birga kuzatilsa, uning sababini shifokor bilan aniqlash kerak.
Ba’zan kuchni qaytarishning eng yaxshi yo‘li yangi tetiklashtiruvchi vosita izlash emas, balki kuchimizni aynan nima olayotganini tushunishdir.