Jismoniy faollik xotiraga ta’sir qilishi mumkinmi?
Xotira haqida gapirganda, odatda miya mashqlari: o‘qish, yangi narsalarni o‘rganish va ma’lumotlarni takrorlash esga olinadi.
Ammo miya butun organizm bilan birga ishlaydi. Shuning uchun jismoniy faollik ham kognitiv salomatlik uchun muhim.
Tadqiqotlar muntazam jismoniy faollik va ayrim kognitiv funksiyalar, jumladan xotiraning yaxshiroq ko‘rsatkichlari o‘rtasida bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi. Biroq bundan jismoniy mashqlar xotira muammolari yoki demensiyaning oldini olishni kafolatlaydi, degan xulosa chiqmaydi.
To‘g‘riroq aytganda, harakat miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydigan sog‘lom hayot tarzining tarkibiy qismlaridan biridir.
Nega tana miya faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin?
Miyaning normal ishlashi uchun energiya, kislorod va organizmdagi ko‘plab tizimlarning barqaror ishlashi kerak.
Muntazam jismoniy faollik yurak-qon tomir tizimi, mushaklar, moddalar almashinuvi va jismoniy mustaqillikni saqlashga yordam beradi.
Bundan tashqari, jismoniy yuklama uyqu va kayfiyatga ham ta’sir qilishi mumkin. Ular esa diqqat va ma’lumotni normal eslab qolish qobiliyati bilan bog‘liq.
Shuning uchun harakat va xotira o‘rtasidagi bog‘liqlikni bitta oddiy formula bilan tushuntirib bo‘lmaydi.
Bu ko‘proq quyidagi zanjirga o‘xshaydi:
harakat → organizmning umumiy holati → uyqu, kayfiyat, jismoniy holat → miyaning normal ishlashi uchun sharoit.
Sport bilan shug‘ullanish shartmi?
Professional sportchi bo‘lish shart emas.
Jismoniy faollik turlicha bo‘lishi mumkin:
-
piyoda yurish;
-
uyda mashq qilish;
-
bog‘ va tomorqada ishlash;
-
suzish;
-
velosiped haydash;
-
raqs;
-
kuch mashqlari;
-
xavfsiz bajarish mumkin bo‘lgan boshqa faoliyatlar.
Miya uchun mashg‘ulotning nomidan ko‘ra, insonning muntazam harakat qilishi muhimroq.
Faqat ba’zan shug‘ullanish yetarlimi?
Bir necha hafta umuman harakat qilmay, keyin bir marta juda kuchli mashq qilish muntazam faollikning o‘rnini bosa olmaydi.
Organizmga kamroq, ammo muntazam yuklama juda katta yuklamani kamdan-kam bajarishdan ko‘ra amaliyroq.
Shuning uchun:
«Bugun ikki soat shug‘ullandim, endi bir hafta hech narsa qilmasam ham bo‘ladi», deb o‘ylash to‘g‘ri emas.
Harakatni odatiy haftalik hayotga qo‘shish ancha foydali.
Aynan kuchli yuklama kerakmi?
Yo‘q.
Yuklama yosh, jismoniy tayyorgarlik va sog‘liq holatiga mos bo‘lishi kerak.
Bir odam uchun tez yurish yetarli bo‘lishi mumkin, boshqasiga uy mashqlari, suzish yoki boshqa faoliyat mos keladi.
Agar odam uzoq vaqt kam harakat qilgan bo‘lsa, o‘rtacha yuklamadan boshlash va uni asta-sekin oshirish ma’qul.
Ayniqsa 60 yoshdan keyin maqsad o‘zining jismoniy imkoniyatini isbotlash emas, ortiqcha xavfsiz yuklamalarsiz muntazam harakatni saqlash bo‘lishi kerak.
Kuch mashqlarining ham ahamiyati bormi?
Ha, jismoniy faollik faqat yurishdan iborat emas.
Yosh o‘tishi bilan mushak kuchini va kundalik ishlarni mustaqil bajarish qobiliyatini saqlash ayniqsa muhim.
Shuning uchun umumiy jismoniy faollik tarkibida qarshilik bilan bajariladigan mashqlar ham foydali bo‘lishi mumkin: masalan, o‘z tana vazni, rezina tasma yoki mos yengil og‘irliklardan foydalanish.
Ammo bu ko‘proq xotiradan ko‘ra umumiy jismoniy mustaqillik masalasidir.
Yaxshi jismoniy holat insonning faol bo‘lib qolishiga va odatiy ishlarini davom ettirishiga yordam beradi.
Faqat mashqlar bilan xotirani yaxshilash mumkinmi?
Bunday deyish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Agar odam yomon uxlasa, doimo charchagan bo‘lsa, deyarli harakat qilmasa, bir xil ovqatlansa yoki o‘zini yomon his qilishga olib keladigan kasallikka ega bo‘lsa, xotira muammosini faqat mashqlar bilan hal qilib bo‘lmaydi.
Shuning uchun jismoniy faollik — xotira uchun alohida davolash usuli emas, balki umumiy tizimning bir qismidir.
U yaxshi uyqu, to‘g‘ri ovqatlanish, aqliy faollik, tiklanish va zarur bo‘lsa kasalliklarni davolash bilan birga ishlaydi.
Jismoniy faollikni kundalik hayotga qanday qo‘shish mumkin?
Hayot tarzini birdaniga to‘liq o‘zgartirish shart emas.
Oddiy narsalardan boshlash mumkin:
Har kuni: odatdagidan ko‘proq harakat qilish va uzoq vaqt qimirlamay o‘tirishni kamaytirish.
Haftada bir necha marta: uzoqroq davom etadigan jismoniy faollik.
Muntazam ravishda: sog‘liq holatiga mos bo‘lsa, kuch va harakatchanlikni saqlashga yordam beradigan mashqlar.
O‘zingizga qulay bo‘lgan faoliyatni tanlagan ma’qul. Muntazam bajariladigan oddiy mashg‘ulot bir haftadan keyin tashlab qo‘yiladigan ideal dasturdan amaliyroq.
Qachon ehtiyot bo‘lish kerak?
Agar odam uzoq vaqt jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanmagan bo‘lsa yoki surunkali kasalliklari bo‘lsa, yuklamani asta-sekin tanlash kerak.
Jismoniy faollik vaqtida ko‘krakda kuchli yoki noodatiy og‘riq, kuchli nafas qisishi, bosh aylanishi yoki holatning g‘ayrioddiy yomonlashishi xavotirli belgilar hisoblanadi.
Bunday paytda yuklamani «chidab o‘tish»ga urinmaslik kerak — to‘xtash va zarur bo‘lsa tibbiy yordamga murojaat qilish lozim.
Asosiy xulosa
Jismoniy faollik va xotira o‘rtasida bog‘liqlik bor, ammo bu reklamalarda aytiladigan darajada oddiy emas.
«Muayyan mashqni bajaring — xotirangiz albatta yaxshilanadi», deb aytib bo‘lmaydi.
Aniqroq xulosa quyidagicha:
muntazam harakat organizmni qo‘llab-quvvatlaydi, yaxshi jismoniy holat esa miyaning normal ishlashi uchun qulayroq sharoit yaratadi.
Shuning uchun xotira haqida g‘amxo‘rlik qilish faqat miya mashqlaridan iborat emas.
Ba’zan u juda oddiy narsadan boshlanadi: stuldan turish va muntazam harakat qilish.