Жисмоний фаоллик хотирага таъсир қилиши мумкинми?
Хотира ҳақида гапирганда, одатда мия машқлари: ўқиш, янги нарсаларни ўрганиш ва маълумотларни такрорлаш эсга олинади.
Аммо мия бутун организм билан бирга ишлайди. Шунинг учун жисмоний фаоллик ҳам когнитив саломатлик учун муҳим.
Тадқиқотлар мунтазам жисмоний фаоллик ва айрим когнитив функциялар, жумладан хотиранинг яхшироқ кўрсаткичлари ўртасида боғлиқлик борлигини кўрсатади. Бироқ бундан жисмоний машқлар хотира муаммолари ёки деменциянинг олдини олишни кафолатлайди, деган хулоса чиқмайди.
Тўғри роқ айтганда, ҳаракат мия фаолиятини қўллаб-қувватлайдиган соғлом ҳаёт тарзининг таркибий қисмларидан биридир.
Нега тана мия фаолиятига таъсир қилиши мумкин?
Миянинг нормал ишлаши учун энергия, кислород ва организмдаги кўплаб тизимларнинг барқарор ишлаши керак.
Мунтазам жисмоний фаоллик юрак-қон томир тизими, мушаклар, моддалар алмашинуви ва жисмоний мустақилликни сақлашга ёрдам беради.
Бундан ташқари, жисмоний юклама уйқу ва кайфиятга ҳам таъсир қилиши мумкин. Улар эса диққат ва маълумотни нормал эслаб қолиш қобилияти билан боғлиқ.
Шунинг учун ҳаракат ва хотира ўртасидаги боғлиқликни битта оддий формула билан тушунтириб бўлмайди.
Бу кўпроқ қуйидаги занжирга ўхшайди:
ҳаракат → организмнинг умумий ҳолати → уйқу, кайфият, жисмоний ҳолат → миянинг нормал ишлаши учун шароит.
Спорт билан шуғулланиш шартми?
Профессионал спортчи бўлиш шарт эмас.
Жисмоний фаоллик турлича бўлиши мумкин:
-
пиёда юриш;
-
уйда машқ қилиш;
-
боғ ва томорқада ишлаш;
-
сузиш;
-
велосипед ҳайдаш;
-
рақс;
-
куч машқлари;
-
хавфсиз бажариш мумкин бўлган бошқа фаолиятлар.
Мия учун машғулотнинг номидан кўра, инсоннинг мунтазам ҳаракат қилиши муҳимроқ.
Фақат баъзан шуғулланиш етарлими?
Бир неча ҳафта умуман ҳаракат қилмай, кейин бир марта жуда кучли машқ қилиш мунтазам фаолликнинг ўрнини боса олмайди.
Организмга камроқ, аммо мунтазам юклама жуда катта юкламани камдан-кам бажаришдан кўра амалийроқ.
Шунинг учун:
«Бугун икки соат шуғулландим, энди бир ҳафта ҳеч нарса қилмасам ҳам бўлади», деб ўйлаш тўғри эмас.
Ҳаракатни одатий ҳафталик ҳаётга қўшиш анча фойдали.
Айнан кучли юклама керакми?
Йўқ.
Юклама ёш, жисмоний тайёргарлик ва соғлиқ ҳолатига мос бўлиши керак.
Бир одам учун тез юриш етарли бўлиши мумкин, бошқасига уй машқлари, сузиш ёки бошқа фаолият мос келади.
Агар одам узоқ вақт кам ҳаракат қилган бўлса, ўртача юкламадан бошлаш ва уни аста-секин ошириш маъқул.
Айниқса 60 ёшдан кейин мақсад ўзининг жисмоний имкониятини исботлаш эмас, ортиқча хавфсиз юкламаларсиз мунтазам ҳаракатни сақлаш бўлиши керак.
Куч машқларининг ҳам аҳамияти борми?
Ҳа, жисмоний фаоллик фақат юришдан иборат эмас.
Ёш ўтиши билан мушак кучини ва кундалик ишларни мустақил бажариш қобилиятини сақлаш айниқса муҳим.
Шунинг учун умумий жисмоний фаоллик таркибида қаршилик билан бажариладиган машқлар ҳам фойдали бўлиши мумкин: масалан, ўз тана вазни, резина тасма ёки мос енгил оғирликлардан фойдаланиш.
Аммо бу кўпроқ хотирадан кўра умумий жисмоний мустақиллик масаласидир.
Яхши жисмоний ҳолат инсоннинг фаол бўлиб қолишига ва одатий ишларини давом эттиришига ёрдам беради.
Фақат машқлар билан хотирани яхшилаш мумкинми?
Бундай дейиш тўғри бўлмайди.
Агар одам ёмон ухласа, доимо чарчаган бўлса, деярли ҳаракат қилмаса, бир хил овқатланса ёки ўзини ёмон ҳис қилишга олиб келадиган касалликка эга бўлса, хотира муаммосини фақат машқлар билан ҳал қилиб бўлмайди.
Шунинг учун жисмоний фаоллик — хотира учун алоҳида даволаш усули эмас, балки умумий тизимнинг бир қисмидир.
У яхши уйқу, тўғри овқатланиш, ақлий фаоллик, тикланиш ва зарур бўлса касалликларни даволаш билан бирга ишлайди.
Жисмоний фаолликни кундалик ҳаётга қандай қўшиш мумкин?
Ҳаёт тарзини бирданига тўлиқ ўзгартириш шарт эмас.
Оддий нарсалардан бошлаш мумкин:
Ҳар куни: одатдагидан кўпроқ ҳаракат қилиш ва узоқ вақт қимирламай ўтиришни камайтириш.
Ҳафтада бир неча марта: узоқроқ давом этадиган жисмоний фаоллик.
Мунтазам равишда: соғлиқ ҳолатига мос бўлса, куч ва ҳаракатчанликни сақлашга ёрдам берадиган машқлар.
Ўзингизга қулай бўлган фаолиятни танлаган маъқул. Мунтазам бажариладиган оддий машғулот бир ҳафтадан кейин ташлаб қўйиладиган идеал дастурдан амалийроқ.
Қачон эҳтиёт бўлиш керак?
Агар одам узоқ вақт жисмоний машқлар билан шуғулланмаган бўлса ёки сурункали касалликлари бўлса, юкламани аста-секин танлаш керак.
Жисмоний фаоллик вақтида кўкракда кучли ёки ноодатий оғриқ, кучли нафас қисиши, бош айланиши ёки ҳолатнинг ғайриоддий ёмонлашиши хавотирли белгилар ҳисобланади.
Бундай пайтда юкламани «чидаб ўтиш»га уринмаслик керак — тўхташ ва зарур бўлса тиббий ёрдамга мурожаат қилиш лозим.
Асосий хулоса
Жисмоний фаоллик ва хотира ўртасида боғлиқлик бор, аммо бу рекламаларда айтиладиган даражада оддий эмас.
«Муайян машқни бажаринг — хотирангиз албатта яхшиланади», деб айтиб бўлмайди.
Аниқроқ хулоса қуйидагича:
мунтазам ҳаракат организмни қўллаб-қувватлайди, яхши жисмоний ҳолат эса миянинг нормал ишлаши учун қулайроқ шароит яратади.
Шунинг учун хотира ҳақида ғамхўрлик қилиш фақат мия машқларидан иборат эмас.
Баъзан у жуда оддий нарсадан бошланади: стулдан туриш ва мунтазам ҳаракат қилиш.